KHUAREI SULHNU

Kan thu­pui hi Pu Bualhranga lehkhabu ziah bu hming a ni a, ama chan­chin ama’n a ziah (autobio­graphy) a ni. Mahni chanchin ziah hi Mizote’n kan uar lutuk lova, kan neihchhunte pawh hi tunhnai a ziah a ni hlawm. A lehkhabu ziah hi ṭha ka tih em avang leh Mizoram chanchin hriatna atan mai ni lo, he hnam nunkawng hruaitu atan a ṭangkai ngei tura ka duh avangin ka hmuhdan ziah ve ka chak a. Mahse, a chhah zawng te emaw, a chhut nalh leh nalh loh lam emaw ka luhchilh ve lovang. 

Thuhlaril (literature) thiamte’n mi lehkhabu ziah an endik (review) ang chi, entirna atan - Mizo Academy of Letters (MAL)-in Book of the Year atana an thlante hetiang lam thiamin an endiksakna an ziah te, lehkhabu tlángzarh ni a hetiang lam thiamte’n an fak tlawr ang chi hi chu kan ti ve dawn lova. Pu Bualhranga lehkhabu ‘KHUAREI SULHNU’ hi a ziaktu ziah dan hmangah hian, thuhlaril ropui tak zawng a ziah a ni hranpa lova, chuvangin chutiang chuan kan hawipui lovang. Chutianga sawngbawl tur chuan helamah hian thiamna leh hriatna engmah ka nei hek lo.

Lehkhabu thuláimu ber chu, a vanglai huna a thiltawn, MNF-in zalenna an sual lai, an rammut hma, rammut lai leh a hnu boruak a ni ber a. Kan High School kal lai vela Pu Zamanthanga te in, Venghnuai a ka lo chhiar tawh ’White Paper’ kha a rawn dah a, khatihlai a MNF zinga ‘Blue’ (A Dumpawl) an tihte kan lo ralkhat huat ve ngawt ang kha a takah chuan a lo ni lem lo tih min hriatchhuahtir a. Ramhnuaia an awm dan hrim hrim hi keini tan chuan ngaihnawm a tling a ni.

Pu Bualhranga’n ama chanchin a ziah chhan ber pawh hi ramhnuai a an awm lai a MNF hruaitute zinga ngaihdan in ang lo hrilhfiah chian a tumna niin ka hmu a. Ârchuktuilo khawp leh India sorkar lamṭang anga tam takin an puh ṭhin ‘A Dumpawl’ ho dinna leh pawmdan kha ṭhangtharte min hrilhfiah a tum hle a. Hei hian phek tam tak a awh reng a ni. ‘A Dumpawl’ an tihte kha; khatihlai huna Mizo zinga thluak ṭha ber ber leh lehkhathiam hmasate an ni hlawm a. Remna awm hnu-ah Pu Laldenga khan kuahkhawm leh a tum nasa hle tih ka hre pha ve ruai ruai.

Kum 1937 January ni 12 a Lunglei bul Pukpui khua a lo piang, he lehkhabu ziaktu hian a naupan lai nun ngaihnawm tak a ziah rual hian, thil pathum pawimawh tak tak a ziak a. Kha’ng hunlai a mingo leh Mizo zirtirtu hmasate’n zirna lama an tih tak tak zia leh zirna pawimawhzia chiang takin a tarlang a. Kohhran enkawlna hnuaia zirna a awm lai a, zirna avanga Mizote’n hma kan sâwn nasatzia leh khawvel eng kan hmuhna hmanrua a nihzia chiang takin a ziak a. Chumi phènah chuan naupang pawhin mahni intodelh an zir a, taimak an zir nasatzia leh chu chu an nun kaihruaitu pawimawh a nih thu a tarlang tel bawk.

Mission (kohhran)-in zirna an enkawl lai letling thawkin sorkar hnuaia zirna a awm hnu khan thil a inthlakthleng a. Zirtirtu atana tling leh tlâk, mi tak tak chhawr aiin political party duhsakna dawngtute kha kan tu leh fate zirtirtu atan lák an lo ni ta zawk a. Chutianga kan rama zirna kalphung inthlak chho chu kan tuar nasa hle a, kan la tuar dawn chauh ni pawhin a lang. Degree leh nihna ropui tak tak, certificate chhuanawm fú fú nei si, chhawrtlak loh tam tak chherchhuahna, zirna kalphung hi sawisel leh chuan dan pawh a awm lo. 

A dawt lehah chuan naupan lai aṭanga an thawh theih tawk thawhtir a, intodelh thei tura tuarchhel tura inkaihhruai kawngah Mizote hi kan tlahniam nasa hle a, chhungkaw tin deuhthaw hi hemi kawngah hian kan hlawhchham a ni ta ber e. Mut nachang hre lo, thawh nachang hre bawk lo leh, hnathawh tum reng reng lo ṭhalai tam zet hi he ram hian a khâwi mek a. Changkanna an neih ve chu thawhchhuah aṭanga changkanna ni lo, rualawh vanga thil ṭha leh manto zet zet nu leh pa, pi leh pu-in an leisakte a ni. Hna thawh tum lo leh pitar leh putar thawhchhuah sa ringa inla changkang a, inchhek-arbawmte hian, he hnam hi retheihna khurah a hruailut mek a nih hi.

Zirna hi hnam hnuk, hnam dinchhuah leh tlakchhiatna hriltu a nih miau avangin, tuna kan kal dan hi kan thlak vat a ngai tawh a. Chutiang bawkin chhungkua, khawtlâng leh ram hnuk khawih chu hna thawh hi a ni. Hna thawh hi kan ngaih pawimawh a kan ngaihsan hunah chauh he ram hian hma a sâwn ang a, Mizote hnam nihna a ding chhuakin kan zahawm ve chauh ang. Hnathawk lo chhungkua, khawtlâng leh hnam a ding chhuak ngai lova, zirna lama changkang lo hnam a ropuiin hma a sâwn ngai hek lo.   

Zirna lama mi hmasa leh ropui, Lalmama pûm chhuak a nih rualin he lehkhabu ziaktu hian Lalmama zirtirna ropui tak a thãi lang a. Lehkha zirna a a hnuk leh bulpui pawimawh ber chu ‘Rinawmna, Dikna leh Taihmakna’ a ni tih a zir chhuak a. Hei hi a ziaktu nun kaihruaitu ropui ber leh, he lehkhabu hlut zualna em em a ni. He thilṭha pathum puakchhuahna sikul chu, sikul ṭha leh zirna ṭha tiin a sawi a. “Lehkha thiam sang si, thil hre zau leh hawi zau, nimahsela rinawmna, dikna leh taihmákna nei si lote’n, sorkar hna emaw, ram kaihhruaina hna emaw, eng hna pawh thawk se an kiang vela mite tan, sorkar tan leh ram mipui tan mi hnawksak leh chimawm, ram leh hnam hruai khawlotu, ram ṭhanmawhbâwk thlentu, zah tlak loh mihringah a tawpah chuan an chhuak nge nge ṭhin a ni,” a ti tawp mai.

Hei mai hi a la duhtawk lo cheu a. “Heng mize ṭha pathumte tel lo hi chuan eng anga thiam leh zir sang pawh ni sela, IAS emaw doctor thiam ber emaw, engineer thiam ber emaw pawh lo ni tehreng sela, Mizo tan chhenfákawm an nih ka ring thei ngai lova, chu ai chuan hnam tana zahpuiawm leh hnawksak an nih ka ring a, Mizo hnam timualphotu an ni thei bawk,” a ti zui a. Mithiamte’n hetiang mize ṭha pathum hi an neih chuan, politics lama an zuanluh pawhin ram leh hnam chhunglam leh pawnlamah chak takin a ṭhangin hma a sâwn ngei ang, a ti a ni. ‘Moral fibre’ an tih mai hi kawng tinreng a a pawimawhzia a sawi chiang hle a ni. 

Pu Bualhranga thu leh hla hi a dikzia chu nitin mai hian kan ram rorelna-ah te, hmasawnna hna thawh danah leh kan politics kalpui danah te kan hmu a. IAS, doctor leh engineer chherchhuah tam aiin, kan Mizo thinlung aṭanga chhuak nunphung dik hi a pawimawh zawk tih chu a lang chiang em em a ni. Rinawmna, Dikna leh Taihmakna kan tlâkchham avangin kan ram sorkar inrélbawlnaah eirûkna-in zung a kaih thûk em em a. Kan sorkar kalphung leh khawtlâng nunah a chhe zawngin nghawng a nei satliah mai a nilova, kohhranah thleng kua a hreuh thûk em em a ni.

Kawngpui ṭha leh tlo kan neih theih ve loh chhan te, kan sorkar hnuaia contractor-te’n concrete building an sak a tlo loh bik em em chhan te, sorkarin thil a leina man a to uchuak bik em em chhan te leh sorkara eirûkna inzep ngampat em em chhan hi, he’ng mize ṭha pathum kan bosal tak vang hi a ni ber a. Sorkar hna-ah leh contract hna thawk tura a tling tling la lova, thuneitute duhsak zawng hlir kan lâk tak chhan pawh hi hei tho hi a ni a. Hei hian kan zirnate, kan hriselna lam leh sorkar inrélbawlna thlengin a chhe lamin a nghawng nasa takmeuh a, he ram hi a eichhe mek a ni.

Kan thingzai leh lungchher a tlin loh tâk em em chhante, pawlhdal theih loh pawh nei meuh lo kan nih dan leh kan bûkna dik tak loh chhan zawng zawng bul ber chu hei hi a ni a. Kan sorkar mai ni lovin khawtlâng leh kohhran pawh a ṭawih zo ta. Kan tlawmngai pâwl ropui leh zahawm ber pawh nihna inchuhna avangin a mualpho fova. Kohhran thianghlim meuh pawh sum duhna lamah a hming sawi fihlim a harsa ta a. Kohhran leh khawtlâng bèl tlat ti a sawi te meuh pawhin, kuttlinglova sum lâk an pawisa ta lo. Pu Bualhranga lehkhabu ziah hian hemi kawngah hian he hnam hi kaiharh leh se tih hi duhthusam a ni. (Chhunzawm tur).