Guest writer
HC Vanlalruata
Ram ka thlir a: EN CHHIN
Science zir te leh zir lem lote pawhin saptawng thumal kan hriat lar tak tur pakhat chu ‘guinea pig’ hi a ni awm e. He nungcha hi sazu chi khat a ni a, a pianhmang hi vawk ang a nih avang a he hming hi pù a ni áwm e. He ramsa hi mihring chunga damdawi thiam thar ilo an hman chhin hma a enchhin nan tak a chelek thin a ni. Mihring anga an uiawm ve lem loh avangin thil enchhin na’n an hmang rim ang reng a. ‘Guinea pig’ ang maiin min hmang an tih chuan ramsa ang maiin thil enchhinna atan min hmang tihna a ni. Mizote hi kan sorkar hian ‘guinea pig’ ang maiin thil enchhinna atan min hmang ngun ta mah mahin kan hre ve em?
Aizawl Khatla a Assam Rifles luah thin ramah MNF sorkar khan Finance Commission sum hmangin Civil Secretariat in lian pui leh sorkar pisa hrang hrang bakah sorkar hnathawkte chenna tur in engemaw zat a sa a. Hei hi ‘New Capital Complex’ tiin khatih laia Chief Minister Pu Zoramthanga khan a sa a. Kum 2008 a Congress a lo sorkar ve leh khan a hming thlakin ‘New Secretariat Complex’ tiin an rawn vuah thar ve leh a. Kohhran te kha New Capital Kohhran tia ziah luh vek a lo ni tawh a, YMA chanchinbu pawh ‘New Capital Inlêng’, chutiang zelin. A veng hmingah kan buai viau mai a ni.
Hetiang deuh hian kan ram hruaitute hian thil hi an ti mai mai fo a, hming thlakte hi an awlsamin sorkar hmasa thiltih thiah hrim hrim hi an ‘hobby’ ni hial awm a mawi a ni. Chutiang a nih lai chuan sorkar hmasa thiltih that chhunzawm duh loh tlatte an nei a, sorkar hmasa hruaitute hmingthatna tur a nih avang a an damlai lung phun sak an tum loh thu hialte pawh an sawi ni awmin a lang. A tha tur a ngaih tak takah chuan thil hi tih danglama thlak thleng ngam tur a ni a, tihsual palh hlau lutuk a thil ti reng rengin thiltha an ti thei ngai lo. Mahse, chumi avang a pawngpaw dai bawrh bawrh tur tihna a ni lo.
Congress sorkarin kum 1984 aṭangin zu dawr hawn a phal a, hei hi kum 1987 sorkar tharah titawp chiah lova a laklawh (partial prohibition) a kalpui a ni a. Khatih laia MNF sorkar Chief Minister kha chuan ngaihdan fel fai tak neiin zu zawrh chhunzawm kha a duh tih a sawi chhuak. Hun a lo kal zel a Congress sorkar a Chief Minister ngai bawk hnuaiah kum 1995 khan zu khap burna dan siam a ni a, kum 1997 February ni 20 aṭang a hman tan a ni a. A kum leh 1998 ah Congress sorkar hi tla-in MNF chu kum 10 an sorkar a, zu khap burna dan hi hman zui a ni a. Kum 2008 a Congress an lo sorkar leh pawhin la chhunzawmin a zâwn a an sorkar nawn leh hnu kum 1 velah zu phalrai deuhna tur MLPC Act, 2014 chu Assembly-in a pawm a, a kum leh 2015 January ni 15 aṭang a hman tan tur a hriattirna chhuahin hemi kum vek March ni 16 aṭangin zu dawr hawn tan a ni.
Rin lawk ang leh an sawi lawk ang ngeiin kohhran hruaitute chuan zu khapna thlah dul lam hawi reng reng hi nasa takin an do ta a. Kohhran tih a mawi lo deuh thaw thleng a an kal pawh a awm âwm e. Chu tak chu, kohhranin a lang a a dona tak chu remchangah leh an hlawkna nia beiseiin MNF leh eptu party dangte chuan inthlan dawn a an thutiamah an sorkar a nih chuan zu khap an tum thu an sawi leh ta sup sup a. Chutiang tak chuan eptu lian ber MNF party chuan sorkarna chang khawp a MLA an ngah takah chuan a khap dan an dap ta rum rum mai a, an chet dan erawh chu dân mit aṭang a en chuan a changkang vak lo. Kha lam erawh chu dah tha ang.
Tun hma a kan kal dan chu engpawh nise, kum 1984-86 inkar vel sorkarin zu a thlah zalen chhin a, chumi hnuah sorkar a ding rei lo nen zu chungchanga kalphung nei vak lovin kum engemawzat sorkar a kal a. Kum 1995-ah zu khapna dan siamin, chu dan hmang chuan kum 1997 kum bulah zu khap bur chu kalpui tan a ni a, kum 2015 kum bul thleng hman a ni a. Kum 2015 kum bul lamah zu an thlah zalen leh a, kum 3 bawr vel kan kal hnuah sorkar tharin khap bur lam a hawi leh ta a. Zir chianna a awm lova, a awm chhun chu MLPC Act kum 2 chuang hret hman dan zirtu Study Group kha a ni mai awm e. Kum 20 dawn MLTP Act hmanga zu khap bur hun lai zir chianna awm miah lovin MLPC Act, kum 3 vel hman chhunga kum 2 vel zir chianna awm chauh hi a lungchhiatthlak hle a ni.
Entirna tawite siam ta ila - Study Group-in a zir chiannaah khan MLPC Act, 2014 hman a nih lai khan, zu chhiah aṭangin Mizoramin chengkhat hmu ta sela, zu vang a inenkawlna leh a behbawm kha chenghnih chuang (cheng thum dawn) sen ral a ni tih a ni a. A dik a rinawm MLTP Act hnuaiah phei chuan zu aṭang a hlawkna Mizoramin a hmuh kha bial (0) a ni dawn a, a la chhe leh zual a, hloh hlir hloh hlir a ni zawk tihna a nih chu. Khap bur lai pawhin lei tur a awm reng a, a lo lut reng tihna a ni a, a man a to mai chauh a ni.
Zir chiang lova thiltih rik ngawt, kalphung pawngpaw thlak hi a pawi thui hle thei thin. MNF pawh hian vote hmuh na’n inthlan hma a an au hla-ah kohhran duhdan hria-in zui khap an tum thu hi an au pui nia ngai an awm a. ?henkhat erawh chuan an hotupa ber hi zu in ngai hauh lo a nih avang a zu do thei dinhmun a ding niin an sawi thung a. Engpawh nisela, MNF dintu Pu Laldenga ngaihdan leh pawmdan nen chuan tuna an kalphung hi a inpersan hle a. Ani kha chuan mimal zalenna a ngai pawimawh a, pâwl engmah sorkar thiltihah an inrawlh a remti lo.
Engpawh nise, sorkar thar hian zu khapna dan a siam duh a, zu zawrh leh in a khap duh a nih chuan Assembly-ah an bân a tam ber avangin khap burna dan siam hi a harsa lova, a siam mai tur a ni. Chutih rual chuan zir chiang hmasa lova Mizo mipuite ‘guinea pig’ a min hmang reng dawn a nih erawh chuan a fel hauh lovang. Tam tak chuan Mizo thalaite’n zu in an thiam dawn chauhva khap leh hian khawtlang nunah pawi a khawih thui hle dawn niin an sawi a. Mahse, Bible in a sawi ni hauh lova, Pathian thu ang hiala ‘sual tinreng bul’ a puhtu Mizo mipui tam tak hi chu kan hmin chuangin a rinawm lohva. Zu tantute hian kan khawtlangin zu a hmuh dan an hriat avang hian an tan lang ngam nep hle bawk.
Chutah chuan ngaihtuah chian ngai a awm a, zu duh lotute’n khap an duh kher hi tih hlawhtlin a tul ber em? A in duhte chanvo rahbeh sak hi a dik kher em ni? A duh chuan in se, a duh lo chuan in lo sela a tha mai em? Seventh Day Adventist, Sabbath leh Mizo Juda-te’n vawksa an ei duh loh avang hian kan vai a vawksa ei inkhapsak mai tur em ni? Vawksa phei chu Bible in sa thiang lova a pawm a ni si a. Khap kan ngah lutuk hi changkanna aiin hnungtawlhna a ni thei a ni tihte pawh hi ngaihtuah tel a ngai. Tuna rei tak dry day han puan ngawt mai phei hi chu court-in a paihthla ang tih hre sa chunga zu zawrh chhunzawm duh lo anga lang a, zawrh chhunzawm rih dan zawng a sorkar kutsilna a ang lek lek.
A pawimawh ber chu mipui tam tak nghawng thei thilah sorkarin thutlukna a siam dawn chuan helama mithiamte hi râwn a tha fo. A sawi pawr pawr emaw, eng pawl lian emaw thu thu a kal ngawt tur a nilova, a tha berah chuan mithiam ruai a zir chian phawt hi a tlo. Chutiang ni lova mipui hi ‘guinea pig’ an chauhva thil enchhinna (experiment) a min hman reng chuan kan ram hian mual èng kan dâk pha lawk lawkin a rinawm loh.