Guest writer
HC Vanlalruata
KHUAREI SULHNU-2
Pu Bualhranga’n ama chanchin a ziahna lehkhabu ‘Khuarei Sulhnu’ hi sawi tawh angin a literature lam hlutna ni lo, a chhûng thu-a zir tur awm lam hawia kan thlir avangin, vawikhat ziah maiah kan khuh kim thei lova. Vawihnihah pawh ram leh hnam tana aṭangkaina kan la ziak lang séng chuang lo na chungin, a hmalam a kan ziahlan loh a lehkhabu thu ken dang tlangpui chu kan luhchilh thuak thuak hman ang chu maw. A thu ken zinga pawimawh ber mai chu dikna leh rinawmna hi a ni a, hei aia pawimawh hi kan ram leh hnam, kan khawtlâng leh kohhran tan a awm lo.
Kar hmasa lamah khan a lehkhabu ziah chhan ni awma kan rin leh a thu ken pawimawh tak mai - Rinawmna, Dikna leh Taihmakna – pawimawhzia leh, Mizoram tan bik phei chuan a pawimawh lehzual a tihzia kan tarlang tawh a. He a thil ngaih pawimawh a bawhzuina chanchin ngaihnawm tak chu lehkhabu-ah hian chhiar tur a awm a. A bik takin thuneihna neitu, thiltihtheihna a thuam, mipui sum kawl a, an duh ang anga hmang thei ram hruaitu leh hotu liante an depde chuan, ram leh mipuiin an tuarṭhin tih hi a tak a a hriat avangin, mipui thlanchhuah (MLA) a lo nih ve hunlai a pension tihpun kha tam uchuak a tih avangin a la ve ta lova.
Chubakah eirûkna kawnga Income Tax department lamin an puhmawh leh chanchinbute’n an chhuah chu bawhzuiin, Rev. Zairema nen Supreme Court-ah PIL an thehlut a nih kha. Khatih laia Chief minister ngei mai puhmawhna chungchanga Rev. Zairema nena kum 1996-97 a Supreme Court a an kal chanchin hi ngaihnawm tham a ni hrim hrim a. Court sang ber leh hnamdang ukil-te a hmuhdan chanchin pawh hi a ngaihnawm a.
Kha eirûk thubuai kha Mizo hnam chanchin a chuang reng tur, kan hnam darthlalang pawimawh a ni a. Pu Bualhranga leh Rev. Zairema te kha eirûk dona kawnga mêl lung phuntu an ni. Politics thilah tute’n emaw sawisel chiam chiam mahse, an thiltih kha kan ram leh hnam tana thilṭha kan hnam hmabak lo awm tura hmahruaitu pawimawh ni thei se a duhawm hle ang. Mizote hian ka hrawkbáwk chin chauhvin eirûk hi kan hua a, a takah chuan kan do ngam lem lo tih hi anni pahnih thiltih khan a tilang chiang a, a pawi takzet thung a ni.
MLA pension lak loh chungchangah hianṭhenkhat chuan, “Pu Buala te chu sumdawng hlawhtling a ni a, a mamawh hranpa lo a ni ang chu,” an ti a ni awm e. He ngaihdan hi thil chik lo ngaihdan mai a ni. Mihausa tawntaw ka hriat pakhat chuan a chhungte’n hmaiphihna sahbawn an heh thu a sawi chhuak a, Mihausaṭhenkhat chu sum leh pai an ngah poh leh an kawm mai a ni. Chuti chung chuan kum 1999 September thla aṭang khan MLA pension chu thlatin Rs 1,000/- aṭangin Rs 5,000/-ah tihpun a lo ni a.
Chu chu Pu Bualhranga hian a punna mai ni lovin ‘pension hrim hrim hi a tam uchuak lutuk a, mipui sumbâwm chhun pachang a rawkna’ ni a hria-in a la ve ta lova. Pension hi a khat tawkin tihpun chhoh zel a ni bawk si a. Kum 30 chuang (thla 370 deuh thaw) pension a lak loh hi cheng tam tak a ni tawh ngei ang a, a uiawm zawnga ngai tan chuan uiawm tham, a hlawm phei chuan dinchhuahna tham tling tawh a ni.
A chhan chu kum 1999 September aṭanga MLA-te’n an lak zat - thlatin Rs 5,000 ang chauhva chhut pawhin Rs 20,00,000 bawr vel a tling tawh tlat! Mimal ngaihdan thawh ve zawk ila, MLA/MP te hi an nih tawh loh chhan hi sorkar hnathawk anga hunbi nei a pension ni lovin, mipuiin kan hnâwl tawh vang a ni a, pension an ni lova, pension pawisa dawng tur an ni lo. Hetianga thuthlung (principle) vawn ngheh avanga chân ngam, Pu Buala te ang hi kan ram hruaitu leh hruai tum zingah hian 10 chauh pawh (Baâl hma aṭhingṭhi ngai lo) nei ila, he hnam hmakhua hi a êng khawp ang tih ka ring nghet bur.
Rev. Zairema (fam) nen a khatih laia Mizoram hotu lu ber eiru a puhna chungchanga PIL an thehluh chhehvelah khan, sawi tur nei ve-in ka inhria. SENHRI (kartin chhuak) chanchinbu ka enkawl ve lai a ni a, kan ram hruaitu lû berin ‘Puithiam Lalber’ ti a a vuah, Rev. Zairema kha PIL an thehluh chhan ka zawh a min chhanna chu, “Saphovin min chhuahsan dawn khan a hmingin kohhran hruaitu kan ni ve a, kan kutah Mizoram hi an dah a. Heti khawpa eirûkna lo hluar ta-ah hian mawhphur ve tlat a ka inhriat avangin a dona atan ka pén chhuak ta a ni,” tih a ni.
Chutiang deuh chiah chuan kan ram hruaitu lû berin ‘politicianṭhankin’ ti a a sawi, Pu Bualhranga hi zawhna ka zawt ve tho a. Kan ram hruaitupa khan phailama Pu Buala fapa a buaipui nasatṭhinzia thu leh, hetianga court lama amah khing tur ni a a hriat loh thu a sawi ti a ka hrilh chuan Pu Buala chuan, “A dik a lawm. Khatihlai kha chuan ani hi kan lei pathian hmuh theih a ni a, minṭanpui nasa. Mahse, tun thil hi chu ram leh hnam thil, eirûk dona lam a ni a, mimal inlaichinna nena sawi zawm chi a ni lo,” a ti hmiah mai a ni.
Hei hi Pu Bualhranga leh a nun kaihruaitu pawimawh, Rev. Zairema teṭhiandun nunphung duhawm leh entawntlak, ram leh hnam tanaṭangkai takzet chu a ni. Chuvang tak chuan a lehkhabu-ah pawh hian William Shakespeare-a’n kum 1623-a a lemchan ziah 'Julius Caesar' a Brutus-a thusawi a rawn tarlang a, chu chu: "it’s not that I loved Caesar less, but that I loved Rome more," tih a ni. Chumi awmzia chu ram hruaitu ber hi a ngaina lo emaw, a hua emaw ni lovin, an chhungkaw tanaṭangkai em em a ni chungin, Mizoram leh hnam a hmangaih zawk vangin PIL hi an thehlut ta a ni, tihna a ni.
Ram leh hnam tana thilṭha kan duh a, kan ram leh hnam hi kan hmangaih tak tak a nih chuan mi tam ber ngaihdan leh pawmdan hi kan zawm ve ngawt thiang lova. Aṭha ber ni a kan hriat chu mi huat nih pawh huamin kan ti ngam zawk tur a ni ang. Tui luang su lét ngam zawnga thilti thei lo chuan thilṭha an ti ngam ngai hek lovang. Ram chhiatna hi misualte, eirûk hmangte leh ram hruaituṭha lote vang a ni tehmeuh mai a, mahse, chumi do let ngam lova ngawiṭhup kan nih chuan, mipui hian mawh kan phur tel chiang a ni. Khawvelin nekchépna a tawh lai a ngawi renga dodal ngam lova awm tan chuan, meidilah pawh a sa lai ber a dah awm tak a ni.
Pu Bualhranga hian kan Kristianna nun, lemchang nun a veizia pawh a ziak chiang hle mai a. Pavalai inkhawmpui a tih tak hmaipu a, ‘Haileluiah’ ti a au ring ringte hi an hnathawhna pisa lamah chuan biak har em em leh inti lal em emte an ni hlawm niin a sawi a. Thamna beisei vanga Contractor-te’n an thawh man bill an lak tur tihkhawtlai sak ching an ni a ti bawk. A sawi dan takah chuan “Hetiang zia hi pavalai a Pathian chawimawi a làm chingho zingah, a zatve aia tlem lo chu an nih ngei ka ring,” a tiṭhuai mai.
“Mizoram hi ‘Kristian State’ kan ti fo mai a, a tam ber 85% vel Kristian kan ni. Kan Aizawl tuallai nunah erawh chuan, kan Kristianna hmél hmuh tur a awm si lo,” a ti a. Mizo zinga sorkar hnathawkte dawngdahzia leh eirûk an hreh loh si zia a sawi rualin, sumdawnna kawngah pawh dawr hawng tlai a khar leh hma lutuk, mahni hna a taima lo kan tamzia a vei thu a sawi na hle bawk. Mahni hna a rinawm lo leh taima lo hi Pathian tana rinawma taima an nih a ring thei hauh lo tih chiang takin a ziak a ni.
Mizote hi kan thawhchhuah nena inmil lo lutuka inchei kan tamzia hi a vei a. A bik takin Biakin a inkhâwm kohhran hruaitute, kohhran rorelna sang a anṭhutkhawm a an incheina chu, British Parliament a member-te leh US House of Representatives inkhâwmna a an incheina aia hniam lo a ni a ti a. Kan thawhchhuah leh anni thawhchhuah inthlauhzia ngaihtuahin a zahthlak a tih thu a sawi. “Biakin a kan kal hian mihring hmaah ni lo, Pathian hmaa amah bia a kal kan ni a, kan dinhmunin a tlin loh chuan kawr chhe deuh nen pawh ke lawng pawhin inkhâwm hi Pathianin a remtih ka ring,” a ti a.
“Pulpit a kawrchung hak kher tih te, necktie awrh kher te hi miin a duh chuan awrh rawh se ka sawisel lo, amaherawhchu a phût a inphût emaw, a ngen a inngen emaw, Pathian duhzawng ang lek lek a kan sawi kaite hi chu, kei chuan Bible chang tlawhchhan tur ka hre hauh lo,” a ti zui. Kohhran inkhawmpui a sorkar kan tibuai tel hi a ngaihdan a ni lo bawk a: “Kristiante kan inkhawmpui a sorkar kan hnîk kan hnîk maite hi thiltih awm a ni emni?” a ti a. Hetiangah hi chuan kohhran mite thawhlâwm thawhkhawm hi hman mai awm a ni a ti. Kohhran sumin a tlin baka inkhawmpui tih ropui duh vanga sorkar leh mimal hnîk hi a dik a tih theih ngai loh thu chiang takin a ziak a ni.
‘KHUAREI SULHNU’ hi Pu Bualhranga’n a chanchin, a naupan lai aṭanga tun thleng a a thiltawn a ziahna (autobiography) chu a ni ngei mai a.