SAKHUA leh MIZOTE

Communist thurin ‘Communism’ pho chhuaktu Karl Marx khan, sakhua chu mihringte tan chuan ruihhlo (opium) nen a tehkhin a. Amah hi Pathian awm ring lotu (atheist) a nih avangin a sawi dan hi mi tam takin an hrilhfiah fuh lo fo. Marx-a ngaihdan chuan mihausate’n mirethei an rahbehna kawngah, miretheite khan engthâwlna engemaw an zawng a, chu chu sakhua an ngaihven chhan a ni a ti a, chubakah chuan miretheite mihausa laka an helna hmanraw chikhat a ni a ti bawk. He thu hi “Critique of Hegel's Philosophy of Right” (Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie)-ah khan chiang takin a ziak a. Sakhua chu Pathianin mihring a zawnna ni lovin, mihringin a Pathian pawm theih zâwng a zawnna tia hrilhfiah a ni bawk. 

Mizote hi nikhua kan hriat tirh aṭanga Kristian sakhaw zirtirna a châwm chhoh nghal, chu pawh kan nu leh pate awmna kohhran rindan (doctrine) hmanga thluak suk kan ni a. Sande sikul-ah chu bawk chu zirin puitlin thlenga chu kohhran thurin hmanga châwmlen kan ni a. Sakhaw dang zirtirna lam chu chhiar min khapsak chiah lo mahse, kan chhiar ngai lova, kan sakhaw pawmdan chu kan nu leh pa awmna kohhran pawmdan kha a ni mai a, chu chu kan sahuai thingvawn tlat mai a, thlanmualah kan liampui bawk a ni. Chu khaw hawi zim lutuk chuan Kristian thurin bulpui (main tenets) pawh hre pha lo tur khawpin min hruai thei zu nia! Kan awih emaw? 

Sakhaw hrang hrang thurin hi i lo chhiar teh ang u - Sakhaw upa leh khawvel mihring maktaduai 900 zetin an zui mek, Hindu sakhaw thuthlung/thurin bulpui chu Purusartha pali te a ni a. A hmasa ber chu ‘Dharma’ a ni. ‘Dharma’ chuan mawhphurhna nei chunga mahni mihring puite nena khawsak ho dan tha, midangte nena inhmangaih tlànna atan a dân zam a ngai pawimawh hle a. A pahnihna ‘Artha’ chuan thawhrimna aṭanga khawvel thila hmuingilna a zirtir a. ‘Kama’ chuan midangte tana harsatna siam leh nun pawlawh tak ni hranpa lova, khawvel hlimna leh lawmna um lam a uar a. ‘Mosha’ chuan thlarau zalenna leh chhandamna lam a hawi thung. Hindu hian (Buddhist ang bawkin) pian nawn an ring a. Khawvela an awm chhunga an mihringpuite laka an nundan that leh that loh (an nungchang) a zirin an piannawnna a tha in a chhe mai niin an ring. 
Juda sakhua leh Hindu rinna danglamna ber chu Hindu-te’n pathian tam tak an biak laiin Juda sakhua chuan pathian pakhat chauh a pawm a, chu chu lei leh van siamtu a ni tih a ni. An thurin innghahna chu ‘Torah’ lehkhabu leh zawlneite lehkhabu (Kristiante’n Thuthlung Hlui an tih) a ni a. Juda sakhaw thurin bulpui chu - “Mihringte inzahtawn leh inhmangaih tawnna, dikna leh chanvo bakah intluktlânna atan a Torah thupêk anga pathian pakhat hnena tawngtaina hlan tura nun ho leh khawsak ho,” tih hi a ni. 

Hindu sakhua bakah hian khawvel sakhaw langsar dangte hi India ram chhulchhuak deuh vek a ni a. Chu'ng zingah chuan Buddhism, Jainism leh Sikhism te hi a langsar zual an ni a. Judaism, Christianity leh Islam sakhuate hi Middle East aṭanga chhuak niin khawchhak, a bikin China-ah khian sakhua pawh ni chiah lo Confucianism a awm bawk a, a sakhaw lamah chuan Buddhism hian khawchhak khi a chiah hneh hle. Buddhism thurin laimû chu, midangte leh thilsiam dangte tihnat loh leh thil ho-lam mai mai buaipui loh hi a ni ber a. Mahni mamawh zual ngawr ngawr nei tura thawh a, midang khawngaihna nei chunga midangte mamawh phuhruk saka tanpui chu a pahnihna a ni. 

Islam/Muslim sakhaw thurin laimu chu pathian pakhat a awm tih leh he khawvel hi hun ruat a lo thlen hunah a tawp dawn a. Mitin chu thihna aṭangin an thovang. Pathian chuan mimal tin chu an ro a relsak anga, a rinna bakah a thiltih that leh tihsual ang zela rel sak a ni ang. Pathian chuan dik tak a rorelin ngilneihna a lantir ang. Pathian ringtu leh he leia an awm laia thiltha titute chu, vanramah chatuan atan lawmman pek an ni ang a, pathian ringlote erawh chu meidilah chatuana hrem an ni thung ang. Tun hnu hian Muslim zirtirna hi kàilekin,  thenkhatin indona thianghlim changchawi a, Muslim ni ve lote thah chu vanram kaina anga zirtir an tam ta hle a, hei hian Muslim zingah firfiaka chêtna leh nunau nunna laksak pawh pawi tih lohna a tuh nasa hle niin zir mite chuan an sawi a ni. 

Sakhaw thenkhatin thih hnu a vanram emaw hremhmun emaw kal tura an zirtir (Kristian leh Muslim) laiin, a dang chuan pian nawn lam an ring a. Pathian pakhat chauh a awm ring an awm rualin pathian tam tak bia an awm a, Hindu phei hi chuan pathian chi hrang hrang an ngah hle.  Jainism hian Buddhism angin mihring leh nungcha tihnat loh leh tharúm thawh loh (ahimsa) hi an sakhaw thurin bulpui a ni a. Jain sakhaw betute hi chuan khawvel leh engkim siamtu a awm an ring hranpa lova, pathian khawvel erawh chu a awm ringin pian nawn an ring bawk a. Engpawhnise, sakhua zawng zawng hian he khawvel hnu lama mihring awm zui dan tur hi a buaipui ber a nih rualin, chu khawvel piah ram (vanram/ hremhmun emaw pian nawn emaw) thleng tur chuan khawvela a awm lai ngei a, a mihringpuite laka that a chhuah a, tina lo mai ni lova tanpui a chhawmdáwl zawk turin an zirtir theuh a ni. 

Indian zinga chanchinbumi zinga ka ngaisan em em thin, Madhav Vittal Kamath (1921-2014) khân Kristian pawh ni hawt si lo khan, Bible leh Shakespeare-a kutchhuak chhiar bel viau lo chu chanchinbumi (journalist) tha an ni thei lo tih a lo sawi a. I Korinth bung 13 hi khawvela Editorial ropui ber a ni a ti bawk zu nia - he Hindu pa hian! A chhan chu Editorial chuan a tum leh Editor ngaihdan a sawifiah tur a, he Bible châng hian ‘Hmangaihna’ ropuizia leh pawimawhzia a târlang chiang em a ni a ti a ni. A chunga kan sawi ang khian sakhaw hrang hrang thu laimu chu, thih hnu lam khawvel a nih rualin thih hnu lama kan awmdan leh dinhmun tur chu he khawvela kan lènlai ngei a kan nundan hian a zir dawn a ni tih a ni. 

Hindu hovin an lehkhabu thianghlim Ramayana leh Mahabharata an nei a, Islam-in Koran an nei a, Juda hovin Torah leh Talmud an nei ang hian Kristian-te lehkhabu thianghlim chu Bible (Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar) a ni a. Bible ang bawkin sakhaw dangte zirtirna leh thurin zawng zawngin, he khawvela kan awm chhunga kan mihringpuite laka kan awmdànin, pialral lama kan awmdan a hril dawn tih an sawi vek a. A bik takin Thuthlung Thar-ah hian inkhawm leh inkhawmpui, lâm leh zai, thawhlâwm thawh tam tih lam ai chuan, Bible hian kan mihringpuite hmangaih tura min zirtir hi a tum ber niin a lang. "Heng mi té ber chunga in tih hi ka chunga ti in ni," tihah ngawt pawh hian a chiang ngawt mai. Grik leh Hebrai tawnga hrilhfiah a ngai hranpa lo. 

Chanchintha Matthaia ziak bung 22:34-40 hian a ziak chiang leh zual âwm e- “34Sadukai-te chu a chhâng dang tih Farisai-te chuan an hriatin an inhmu khâwm a. 35 An zînga Dân hremi pakhatin amah fiah nân, 36Zirtîrtu, Dânah hian eng thupêk hi nge ropui ber?” tiin a zâwt a. 37Ani chuan, “Lalpa i Pathian chu i thinlung zawng zawngin, i thlarau zawng zawngin, i rilru zawng zawngin i hmangaih tûr a ni. 38 Chu chu thupêk ropui leh pawimawh ber chu a ni. 39A dawttu, a anpui chu, ‘Nangmah i inhmangaih angin i vêngte hmangaih rawh,’ tih hi a ni. 40 Chûng thupêk pahnihah chuan Dân leh zâwlneite thu zawng zawng a inkhaikhâwm vek a ni,” a ti a.” Hei hi Mizo Kristiante hian an ngai pawimawh lovin kan ngaihthah nasa hle a, hlim leh lâm, harhna leh huau huau, inkhawmpui senso thlak tak tak leh inkhâwm tam hrim hrim hi a ‘Pathian thu’ berin an hre hlawm a ni. 

Mi (kan mihringpuite) tana hnawksak, mi taksa leh rilru tina zawng leh an harsatna siam sak zawng hian awm lo ila. Sum leh pai kher lo pawhin, kan theih chin chinah tanpui ngaite chu tanpui thin zawk ta ila, kan Pathian hi a lâwm berin a rinawm. Mi tana harsatna siam zâwng, a tina zâwng leh hnawksak zâwnga kan awm lohva, tanpui peih renga kan awm zawk chuan, "Inhmangaih tawnna chauh lo chu tûma engmah ba suh u," tih kha a thleng kim thei ngei ang. Hawihhâwm taka lirthei kan khalh ringawt pawh hian traffic dan hi kan zawm kim a ni titih mai tih hi a chiang ta viau mai. 

Mahni mihringpuite hmangaihtu chuan a tibuai lovang a, tam zawk chhuangin a nghaisa lovang a, a thuneihna hmangin an chanâi a eirûk sak lovang a, a kum ti naupangin a hnuai amite kaisànna tur a dang hek lovang. Duhamna hi milem biakna a ni a, tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni tia Bible-in a sawi pawh hi, mihringte he khawvela kan chèn hona atana pawimawh elkhèn a ni. Mizo Kristiante hi a phawvuakah Kristian tha êm êmin kan lang a, Isua Krista’n dân thu a thupêk ropui ber, a anpui nia a sawi, mahni mihringpuite hmangaih tura zirtirna hi kan zawm tha fahran lo hle tih chu (Pathianni a Biakin a kan awm danah ni lovin) hapta khata ni sarih-a ni ruk chhunga kan nunzia-ah hian a lang chiang lutuk tlat a ni.