Guest writer
HC Vanlalruata
KUTHNATHAWKTUTE
Kan sorkar hrawn tawhte hian vote zawn na’na an sawi tam ber chu, kuthnathawktute chawikan leh chumi ruala ei leh bàra Mizoram intodelh tura hnathawh an tum thu a ni a. Thenkhat phei chuan hun bituk (deadline) hial siamin kum 3/kum 5 a intodelh tihte an sawi a. Mizoram chu Switzerland of the East a siam an tum thute pawh kan hriat fo hi. Mahse, keimahni puala sorkar kan neih ve tan, kan aiawh a rorêltu tur thlanga ‘Government of Mizoram’ kan nih tan, 1972 aṭanga state puitling kan nih tan 1987 leh, tun thlenga kan dinhmun chu kan hriat vek hi. Kan la intodelh lo mai a ni lova, kum 1 (thla 12) chhung a kan thla 3 ei tur pawh la thawk chhuak lo kan ni a, kumtina kan sum ruahman (budget) pung hian a takin hmasawnna a thlenna awm a lang tlêm hle.
Mizoram mipui thawhchhuah (Gross State Domestic Product - GSDP) kan en pawhin, kuthnathawktute kan tih mai ‘Primary Sector’ (agriculture and allied services), mipui za zela 70 thawhchhuah hi a la tlêm em em a. Sorkar hnathawkte hlawh lâk leh lâk lohva innghat economy hi a ropui hauh lo. Hei hian kan hmasâwnna khingbaizia a tilang chiang hle. Kan hotute’n kan ram thatzia leh engkim a that duhzia min fah reng a, kuthnathawh uar tura min zirtir reng lai a, intodelh lam kan la pan loh chhan hi chhut chian ngai a ni a. Mahni ngaihdan i’n thawh phawt mai teh ang.
Kan sorkar hrawn tawhte hian Garden Colony, LUP, NLUP, MIP, NEDP leh SEDP te hi inthlan dawnin mipui hnenah an lo zuar tawh thin a, inthlanna a tling a, sorkarna chan phahna atan an lo hmang fo tawh thin. A taka kalpui tâk loh a awm a, puitling taka an intiam anga kalpui lem loh a awm bawk a, chutih laiin an intiam anga kalpui a awm bawk a. A in an’ vekna erawh chu an sawi angin a hlawhtling lem lova, mipui leh ramin hmasawnna an neih phah chuang lem lo a ni. Entir na’n NLUP te hi a takin chhungkaw nuai tel hnenah ruahmanna duan angin, eizawnna ngelnghet nei turin an bultanna tur sum pêk a ni a. Ram leilung behchhan policy a nih angin, buh leh bâl, thlai leh ranvulhte, sangha thar chhuahte pung ngei ngei tura ngaih a nih laiin a pung ta tlat lova, a tlem zawnga kan tharchhuah a kal ta hi a pawi lai tak chu a ni.
Policy/ program hrang hrang kuthnathawktute an zawrh a, vote zawn na’n an hmang ang chiah hian, kan ram hruaitute hian kuthnathawktute hnenah hian chin uar tur a lo sawihmuh hnem tawh em em mai a. Hriat theih chin chin han tarlang ila - Alaichi, sawhthing, thelrét (rubber), sethlum, sapthei, lakhuihthei, kiwi thei, tung, balhla, balhla te chi (Zoramthanga balhla an tih mai), thingfanghma te chi (Hawaii variety, Zoramthanga thingfanghma an tih bawk), thingfanghma chhûngsen chi (red lady), grape, fu, kâng-damdawi (jathropha) aieng, oil palm, teak, dragon fruit, leh ramdang mau te chu ram hruaitute’n ching tura kuthnathawktute a sawi hmuh langsâr zualte an ni.
Mizorama kuthnathawktute hian thu an han awih em em khawp a, ram hruaitute’n an sawi hmuh tawh phawt chu an ching nghal hmiah hmiah mai hlawm a, mahse, hlawhtlinpui tak tak erawh chu an tlem hlê thung. Horticulture department-in sorkar laipui sum hmanga a kalpui, Technology Mission hnuaia ruahmannate hi hlawhtling teuh deuh deuh a awm a. Dik tak chuan Mizoram sorkarin tih tak zetin buaipui zui sela chuan hlawhtling thei awm pawh a awm áwm e. Grape pawh an han ching a, Champhai leh Hnahlan lamah chuan tam tham deuh an thar a. A grape raha hralhna tur (market) a awm mai si loh avangin, wine atan an up (bilh) lo thei lova. Chu an grape up chu ruih theih a lo nih si avangin an buai leh ta a. Alcohol awmzat thlenga bituk sak an ni a, chumi avanga an sum hloh kha uiawm tham a ni awm e. Tunah hi chuan an pamtul titih a nih tak ber hi.
Kan ram hruaitute’n kuthnathawktute buh leh bâl leh thlai chin tur an kawhhmuhte hi a tlangpuiin a bulthumah harsatna a awm fo. Tute’n emaw thlai chi emaw a tiak emaw an han supply ngei a, chutah chuan a tuihâng hâwp pha kha an awm zel a, a tui ti hâng zual turin diklo deuhva thiltih a ngai a. A chin/ phun huna a chi/tiak a thleng lo chung pawh a kuthnathawktute kuta nawr liam hrâm te, a chi/tiak chhe lutuk, tuh/ phun tlâk loh supply-a pek chhuah thote avangin, a tir aṭanga hlawhchham nghâl an tam hle a ni. Thenkhat chu kan ram leilung, sik leh sá leh ruahtui tlak dan nên a lo inmil lova. Kuthnathawktute’n an han thar chhuah tam ve deuh pawhin a hralhna lam (market)-ah an buai leh a. Kuthnathawktute thlai hralhna tur daptu leh buaipuitu tur liau liauva din, Mizoram Agriculture Marketing Corporation (MAMCO) pawhin engmah tak tak a sut kuak hriat a nih loh chu sawi loh, sum hloh ringawt mai he corporation hi thiah a lo ni ta zâwk a ni.
Hei mai a ni lova, kuthnathawktute thar chhuah dahthatna turte, a sâwngbawlna (processing) atante sorkar hian khâwl engemawzat chu man to tak takin a leiin a bun tawh thin a, a pàmtûl leh zêl a ni. Hman kumah Sihphir khuaah thlaithar dahthatna atan Kudam Vawt (Cold Storage Warehouse) an din chu, hman pawh an hmang tangkai hman emaw tih turin a chhe hma a. Kum 1989-93 chhung khân Agriculture department chuan thlai, sangha leh sa phurhna atana Cold Storage/ Insulated Van 4 a lei a, hman tlâk loh vek a ni. Industries department-in Khawzawl khua-ah vaimim herna khawl a din a, hman tangkai a nih zui hriat a ni lo. Saitual a chini/ kurtai siamna khâwl (Khandsari Plant) pawh hi sumthuni-nu a ni ringawt a, sorkarin cheng vaibelchhe têl tak meuh meuh a hlohna industry a ni.
Thingdawl khua a chhang siamna atana Pângbal herna khâwl (tapioca processing plant) an bun phei chu, a taka hman zui a awm awm hriat a ni lova, a hawn ni a, an her dip tlem té te mi pawimawhte an sem bak kha an her chhunzawm awm hriat a ni lova, an khâwl hawn kha en chianin a hlui tih a hriat bawk. Sairang khua a sawhthing hriak sàwrna kháwl an bunte, sawhthing hem rona khawlte, Seling khaw bula Tung hriak sàwrna khâwlte a pàmtul hlawm a. MIFCO-in an enkawl – Chhingchhip a theitui fîr siamna (Concentration Plant)-te, thei tui (lakhuihthei, serthlum leh sapthei) sâwrna, baibing leh mautuai tin siamnate zawng zawng kha, sorkar laipui sum veka siam ni siin hlâwkpui chu sawi loh, sum an hloh nghek nghek a, a corporation pawh tihtawp a ni ta hial zawk a. Kan ziak kim sêng lovang.
Kan ram hruaitute leh sorkara thuneitute’n, kuthnathawktute hi political football angin an vote hmuh theihna atan a an goal ber sorkarna leh sum siam na’n an pêt kual rei ta hle a. Buh leh bâl leh thlai ching tura an sih hmuh leh sawi hmuh a hlawhchham vek a, a hlawhchham chhan hi thu-awih taka bawhzuitu kuthnathawkte ni lovin, tute’n emaw hlep tam luat duh vanga a chi leh tiak chhia an supply a, a huna an chin/ phun hman loh vangte leh an hlawhtlin ve deuh dawn pawh a a hralhna tur awm leh si loh vangte a ni ber a. Hralh theih loh hun laia dah tha a hralh theih hun atan a ruahmanna siam lah chu a hlawhchham vek a. An buhbâl leh thlai thawhchhuah a chhiat mai loh bakah, hlâwk zâwk leh helaia sum hum tam zawk theihna tur ni áwm taka sâwngbàwlna an buatsaihte lah chu a hlawhchham fai vek a. Khua hi a vâr mawlh lo a ni.
Mizoramah hian kuthnathawktute hi kan bâwlzan rei ta hle mai a, an buhbàl leh thlai chin tur thlan sak a kawhhmuh kawngah te, an thar chhuah hralhna tur thatzia sawi rawtui pui a bumna thanga awhtir leh kawngahte, an thar chhuah sáwngbàwlna tur dinna atana mipui sum bawk, cheng tam tak senral hnu a hlawhchham fai leh ta vek han ngaihtuah hian a thinrim thlâk ngawt mai. Inthlan dawn hnaihah vote hmuhna a ni tih hria a, kuthnathawktute pawisa tlêm-a-zawng pe a, chempui hum chunga Aizawl khawpui kawng tluana kawngzawhtir hi inbawlna vawrtawp lo lan chhuahna chu a ni e.
Kan ram kuthnathawktute hi eng chen nge ramhruaitu leh sorkar hotute hian an la chhaih zui dawn a, thuneihna leh sum leh pai an pumbilh theihna atan a an vote zawn na’n an la bum dawn le? Engtikah nge an chin tur dik leh ziktluak, an tan leh ram tana hláwk an thlan fuh ang a, lei rem an rah ve ang le? Engtikahnge an thlai tharte man man zawka an hralh theih ang a, a chhiat mai lohna leh a hlawk zawk na’na sáwngbàwlna tur (industry) tluantling hi siam sak an nih dawn? Inbum hi vawi khat a theih a, inbum fo theih a ni. Kumkhua tak meuhva inbum reng erawh chu theih loh tluk a ni. Tute’n emaw a kheuhva, inthlan dawn hnaiha chemtum nena kawngzawh tura an thlèm chhuah vâng ni hauh lova, an thinrim tawpkhawkin chemtum mai ni lo keng a kawng an zawh tak tak hi a thleng ang tih a va hlauhawm em!