MLA HLAWH

Tunlai hian kan MLA-te hlawh chung­chang sawi a awm leh tan a, MLA hlawh tlêm ti riau an rawn inlâr leh tan a ni ber mai. Kum 10 dana Central Pay Commission-in sorkar hnathawk hlawh a pun chho ang zela kan MP leh MLA te hlawh tihpun ve ngai tlata hriatna hi a awm tlat mai a, chu chu a hlâwkna téltu turte’n tute hnenah emaw thiam taka fahin chanchinbu lamah a lo lang leh ta a. A hun an ti riau zel zawng a nih hi. 

“Assembly thar apianga MLA-te tana car lei sak hi titawp teh u, hetiang ringawta mipui sum hman leh thin hi a dik lo,” tiin hmânah khan Assembly Speaker thar hnênah ka sawi ve ngial a. Ka sawi hnu lawkah General Purpose Committee (GPC) an thukhawm a. Speaker chuan,”GPC-ah chuan i thusawi ang kha sawi hman leh sawi chi pawh a ni lo. Eptu lam hruaitute pawhin car man hi tihsan a rawn rawt nghal,” tiin min hrilh a, khua hi a vâr lo teh e maw! Tun Assembly ding tharah pawh car an leina zat tur cheng nuaihnih in an han tihpun leh nghal mai kha. 

A nihna takah chuan kan MLA te hi ‘hlawh’ nei tur an ni lova, an ‘hna’ hi an thiamna (qualification) phâk tâwk chin mila an dil ni lovin, mipui rawngbâwl tura inpe an ni zawk a. Sorkar emaw company emaw a thawkte anga hlawhbi nei leh hlawh zat hre sa, hlawh pun zel dan tur pawh hre sa a lut an ni ve lo. Sorkar/Assembly aṭanga sum an la ve a nih pawhin hlawh (salary) ni lovin, lawmman/ kut hah man (remuneration/ honorarium) ni zâwk awm tak a ni. Inthlanna a an tlin theihna atân a mipui hnena an inzawrhnaah pawh, “Hnathawh kawr min han haktir teh u,” an ti thin. An hnathawh kawrte hi a nalh asin, a taka hnathawk, thingtlâng lama kuthnathawktute hnathawh kawr nen chuan inthlau tak a ni. An rim pawh a tui. 

MLA nih chu sawi loh political party candidate an han ni ringawt pawh hi an nihlawh sa hrim hrim a, bial viltu leh din duh ve tam tak kârah party hruaitute duhsakna dawng fâl bik an ni. Independent candidate tân chuan inthlannaa tlin hi harsa tak a nih tawh avangin, political party lianin candidate atana an han ruat ringawt pawh hi hlawh nei lo pawha nihlawh nih an hlawh sa tawh a. An in candidate hian anmahni din tirtu party tanpuina tel lova vote zawn campaign sènso tur, nei tura insawi an ni deuh vek bawk. Party lian pangngai-in an candidate ngat tawhte hi chu sum leh pai lama buai lo tak an ni hlawm a, inthlan dawna an sum leh thil neih dan inpuanna (affidavit)-ah pawh kan hmuh thin hi. 

A buaithlâk lai ber chu, sorkar hnathawk leh company hnathawkte ang lo takin an hlawh siam kawngah hian a khap theitu, a zât bituk sak theitu dang an awm lova, anmahni hian an hlawh hi an insiam mai a, anmahni thlang tlingtu mipuiin an hlawh âwma an ngaih zat pawh an ngaihtuah ngai lêm hek lo. “In thawk rimin ram leh mipui tân in thawk hah ém mai a, in hlawh hi chuti zat vel chuan pun ve tawh teh u,” tia anmahni thlangtu leh an rawngbawlsak tur, mipui-in an sawi an nghak hman ngai lova. Party hrang hrang hruaitute awm kimna GPC thutkhawmna a an rêl tawh chu, sorkarna chelhtu lam khan Assembly-ah an pu lût vat mai zêl a nih hi. 

Kan MLA-te hlawh pun a hun an tih tawh thu hi MLA hlui intêlkhawm, MLA pension la mekte awmkhawmna pawl, Former Legislators Association of Mizoram (FLAM) chuan an rawn sawi ri tawh a. Chief Minister an hmuh hnu-ah FLAM hruaitute hian MLA-te hlawh tihpun a hun an tih tawh thu hi an sawi chhuak a. A chhan an sawilan zingah chuan hnamdang chin ve loh mikhual thleng ruih ruih thin nihnate, bial mipui leh party hruaitute thlen chilh thin, bialtu MLA te phur a rit hle niin an sawi a. Hei bakah hian MLA te hian an bial mite doctor inentirna man, damdawi man, infiamna thawmhnaw leh a behbàwm hrang hrang leisakna leh an sum hman chawp tur thlengin an tum sak thin a. An bial mi Aizawla thi an awmin MLA hian ruang a phurhsak a ngai a, hei bakah hian kohhran leh pawl hrang hrangah thlatin thawhlàwm bakah, khawn tesêp dang an pêk reng bawk a ngaih avangin an thlakhat hlawh Rs 40,000 hi chuan mikhual thlen man a daih chang chang a ni, an ti. 

Hei bâkah hian MLA thenkhatin an kheuh avânga ziah ni áwm tak, MLA hlawh pun a tul thu lampang article kan hmu leh ta zauh zauh bawk a. Kan sorkar hian Assembly inkháwm lo awm leh turah chuan MLA-te, Minister leh a dangte hlawh punna tur dân dinglai siamthatna ‘bill’ a pulut leh tawh mai thei a ni. Sawi tawh angin an thu ber miau mai a, an duh phawt chuan an hlawh chu an pun leh mai ang a, an hlawh bâka a behbàwm pawh anmahni’n awm an tih zatin an pun leh mai a niang chu. Kan democracy hi mipui rorélna tia vuah ni mahsela, mipuiin a tak a ro kan va relna ni lovin, mipui aiawh a thlante rorelna ni miau hek le. Mahse, kan ngaihdan kan sawi thiang ve miau thung alawm. FLAM member-te’n MLA hlawh tihpun an rawt hi a âwm viau a, hlawh a pun chuan pension a pung dawn a, a hlâwkna têltu turte an ni. Dik tak chuan an kum a upat vang ni lo, mipuiin an hnawl tawh MLA hluite’n pension an la ngawt pawh hi thil kawngkal dik chu a ni hranpa love. 

Kan MLA-te hian hlawh tihpun hi an mamawh em? He zawhna chhánna chu ‘mamawh lo’ tih a ni. A chhante - Tuna kan MLA 40 zinga 36 (90%) hi vai hovin ‘Crorepati’ an tih ang chi, cheng vaibelchhe têl nei an ni. (Hei hi Assembly inthlan zawh hlima Association for Democratic Reforms (ADR)-in MLA tlingte’n an sum leh pai leh thil neih an puanna ‘affidavit’ aṭanga Mizoram dinhmun an puanna-ah chiang takin a lang.) Inthlan zawh hlim dinhmunah chuan MNF MLA tling 26 zinga 22 (85%) chu ‘crorepati’ an ni a, Congress MLA tling 5 leh ZPM tling 7-te chu an vaiin ‘crorepati’ (100%) an ni a, BJP MLA tling chhun pawh ‘crorepati’ tho a ni. Mi pangngai chunglam satliah pawh ni lo, chéng vaibelchhe tel hu thil nei an ni deuh vek a nih chu. MLA zinga hausa ber Pu Robert Romawia Royte (MNF) chuan sumfai leh thildang cheng Vaibelchhe 44 chuang a nei a, a dawttu Pu Ramthanmawia (MNF) chuan cheng vaibelchhe 16 hu a nei a, ZPM MLA Pu Lalchhuanthanga chuan cheng vaibelchhe 12 hu a nei bawk.

MLA 9 (23%) chu cheng vaibelchhe 5 chuang sumfai leh thil (property) nei an ni a, 15 (37%) chu cheng vaibelchhe 2 – 5 inkâr nei an ni a, 14 (35%) chu cheng nuai 50 leh vaibelchhe 2 inkâr nei niin MLA 2 chauh cheng nuai 10 aṭanga 50 nei an awm a ni. Nikum November ni 28 a Assembly inthlanpui a thlan tlin zinga MNF MLA 4-te chu vaibelchhe hmuam pha ve lo awmchhun an ni a. Law Minister ni ta, Pu T.J. Lalnuntluanga hi rethei berin sum leh thil neih dang cheng maktaduai 4 leh nuai 3 hù a nei a, a dawttu Pu C. Lalmuanpuia’n cheng maktaduai 4 leh nuai 7 neiin, Pu Lalrinsanga Ralte in cheng maktaduai 5 leh nuai 7 a neih laiin Pu Lalrinawma’n cheng maktaduai 9 a nei thung a ni. ‘Crorepati’ ni ve lote pawh hi a saptawng takin ‘millionare’ vek an ni.

Kan ukil senior Pu R. Thangkanglova hian, tunhma khan thlatin Rs 5,000 châwi a Executive Engineer (EE) nih a inpeih thu kha fiamthu-titakin a sawi fova. Khatiang deuh khan thuneihna a thuam MLA ‘hna’ (nihna) hi hlawh lo mai pawh ni lo, pawisa châwi pawhin tam tak chuan nih an châk tih a chiang. ‘Hlawh’ emaw ‘kut hah man’ emaw (a hming chu engpawh nise) dawng hauh lo pawhin an dinhmun hi awhawm veng vawng tak a ni. MLA nih hlima car leina tur cheng nuai 10 han dawn nghal tawp maite, in sakna atana cheng nuai 10 puk theih a ni a, (a puktu MLA a thih chuan rulh zui ngai lo a ni áwm e) tunah hian nuai 20 ni turin rawtna a awm mêk nia hriat a ni. An hamthatna hi a kimchangin kan sawi séng lovang a, damloh nikhua changah pawh sorkar hnathawk ang veka anmahni leh an chhungte inenkawlna senso tum sak vek an ni. 

FLAM hovin MLA-te phurrit leh an sum hmanna an sawite hi, khawi sorkar dân mahin ti tura a phut avanga ti an ni lova, a tirah an bial mipuite’n an phut hek lo. Bial mite mikhual thlen leh damlo kan, mitthi ral leh ruang thawn ilo zawng zawng hi, inthlanna a an tlin theihna leh an tlin leh zel theihna atan a an tih liau liau a ni a, an YMA vang pawh a ni bik lo. An tlin leh zel theihna tur atan a sum lo thawh sak hi mipui mawhphurhna a ni hauh lo mai a, chuvangin hei hi an hlawh punna chhan atan  a tling lo mai ni lovin, chhuanlam chi a ni lo. An bial cheina atan sorkar aṭangin MLA tinin local area development fund an tih mai hi kumtin cheng vaibelchhe 1 leh maktaduai 5 an la hmu leh ta nghal a. 

Engpawh nise, kan MLA te, Minister te hian hna an thawh that em avanga anmahni chhawrtu mipuiin (public servant an ni a) an hlawh emaw an lawmman/kut hah man pun a hun an tih hi nghak ve hram thin se a tha àwm mange. Chutiang pawh chu lo niin state danga MLA hlawh pawh zat lo pawh lo ni sela, kan MLA 40-te hi chu millionaire leh a chunglam vek an ni a, an mamawh hranpa lutukin a lang love. Anni ai chuan an rawng an bawlsak tur mipuite sum lakluh tihpun hi a pawimawhin mutmawh-hnarmawhah an neih kher lo a nih pawhin, hna hmasa-ah han neih mawlh teh se.