Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO MIPA
Mizo mipa chanchin kan sawi ṭhin dan chu huaisenna nen a inzawm tlat a, nupui fanaute chawmtu mai ni lovin, thlamuantu a ni a. A nupui fanau leh chhûngte mai ni lovin, khawtlâng thlamuantu nih chu an thlen theih chin (achievement) ropui ber a ni bawk a. Chutianga mihuaisen filawr, khawtlângin an thlamuanpui leh an chhawr ṭangkaite chu, a hun lai a chawimawina ropui ber ‘Nopui’ dawm tir an ni ṭhin. Chu chu Mizote’n ngaihsan tur (value system) dik an neih, hlu em em chu a ni.
Hun a lokal a, rambuai vangte leh nu leh pate’n kan fate kan enkawl dan a dik tak loh avangin ṭhalai, a bikin mipa dinhmun a lo hniam ta a, hnathawk peih lo an tam a, thil ṭha lo tih an chin avangin an thi tam hle a. Tun dinhmun, dinhmun khirh tak hi he Mizo khawtlang nun hian kan hmachhawn ta mek a ni. Mizoram chanchinbu zinga thil chhui lama thawh hlâwk ber, The Frontier Despatch-in tun thla ni 15-a Mizorama mihring piang leh thi chungchang a ziah hi i lo chhiar teh ang:-
“Mizorama mitthi te hmun âwl luahkhat pha nau an piang tawh lo va. Hei hi râi lo tùra indanna hmang zât an tlâkhniàm mek lâia thil thleng a ni lawi. Mithiamte chhût dàn chuan, hmun pakhatah chawhrualin hmeichhe pakhat zelin nau 2.1 tal a hrin loh chuan, amah leh a pasal/ kawppui thih ve ve huna an hmunâwl luah khat tùr khawp nau an piang lo tihna a ni a. Hei vang hian ṭhangkhatlian chhûngin mihring awm zât an kiam dâwn tihnaah an ngâi a.
“Sorkâr laipui hnuaia mipui vàntlâng hriselna zirchianna chipchiar bera ngaih, National Family Health Survey pangana (NFHS-5) tàrlan dàn chuan, Mizoramah hian chawhrualin thingtlânga cheng hmeichhe pakhatin nau 2.2 zel an hring a, hei hi mitthite hmun awl luahkhat zo pha chang chang a ni a. Khawpuiah erawh chuan hmeichhia pakhatin nau 1.6 zel chauh an hring a. Thingtlâng leh khawpui lâkkawpin Mizorama hmeichhiate chuan chawhrualin nau 1.9 chauh an hring tihna a ni a. Mithiamte'n mihring awm zât pun leh kiàm an chhût dàn chuan, Mizoramah naupiang zâtin an nu leh pate thih hunah an hmunâwl an luahkhat pha tawh dâwn lo tihna a ni.
“Kum 2019-2020 huamtu NFHS-5 leh a hmalamah te hian, Mizoram a hmeichhiate'n chawhruala an nau hrin zât (total fertility rate - TFR) an târlang theuh a. NFHS thar ber, NFHS-5-a Mizoram TFR hi a la hniam ber ṭum a ni. Kum 1992-93 huamtu NFHS-1-ah khân Mizoram TFR chu 2.3 anga tàrlan a ni a. Hei hi sâng lo viau mah se, ṭhangkhatlian chhûnga mipui awm zât kiam phah tùr khawpa hniam a ni lo va.
“Mizoramah hian nau piang zât an kiam telh telh reng tih chu state sorkâr chhinchhiahnaah te pawh a lang tawh ṭhin a. A hma kum aia an tam ṭum awm zauh ṭhin bawk mahse, kum 2009 leh kum 2018 inkâr khân Mizoramah naupiang zât a tlahniam hret hret reng niin Directorate of Economics and Statistics-in nikum a a tihchhuah, Statistical Abstract-ah a lang a. Kum 2018 phei kha chuan nau piang zât hi 21,000 an tling tawh bar lo a, kum 2009-a nau piang zât aiin 4,500 chuangin a hniam a ni.
“Mizoramah pawh hian râi lo tùra indanna chi hrang hrang mipui ban phâkah sorkârin a chhawp chhuak ve ṭhin a. Ngaihruat mai chuan, indanna hmang an tam chuan nau piang an tlem ang a, indanna hmang an tlem chuan nau piang an tam tùrah a ngaih theih. Ama'rawhchu, Mizoramah chuan indanna hmang zât leh nau piang zât hi a tlahniam dun char char thung.”
Hei mai hi a la ni lo. Tun hnaia Assembly zawhna chhanna-ah, Chief Minister Pu Zoramthanga chuan kumtinin Mizorama mitthi zingah hmeichhia aiin mipa an tam zawk zel thu a sawi a. Kum 2016 atanga kum 2019 inkar, kum nga chhung khan kumtinin hmeichhia aiin mipa thi an tam zawk zel a, chutihlai chuan nausen piang zingah mipa tam zawk ṭhin bawk mahse, an tam zawkna hi a tam lo hle a ni a ti.
Pu Zoramthanga’n Assembly-a zawhna a chhanna aṭanga a lan danin, kum 2016 khan nau piang mipa 11,456 leh hmeichhia 11,041, an vaiin 22,497 awmin, mipa 415 in an tam zawk, 2017-ah nau piang mipa 10,793 leh hmeichhia 10,638 awmin, mipa naupang 335 in an tam zawk. Kum 2018-ah nau piang mipa 10,685 awmin, hmeichhia 10,299 an vaiin nau piang 20,984 an awm a. A kum hmasa 2017 aiin nau piang an tlem zawk. Kum 2018-ah pawh nau piang thar zingah hian hmeichhia aiin mipa an tam zawk leh a, mipa naupang 386 in an tam zawk a ni. Kum 4 chhunga nau piang awm tam ber kum, 2019-ah nau piang 23,808 awmin, chung zinga 12,057 chu mipa niin, 11,751 chu hmeichhia an ni a, mipa piang 306 an tam zawk bawk.
Hetiang a nih lai hian mipa thi an tam zawk hle avangin Mizorama mihring awm zingah mipa aiin hmeichhia an tam chho zawk ta zel niin Chief Minister hian a sawi bawk a. Hei hi a dik tih a chianna pakhat chu, Electoral roll siam thar apiangin vote nei zingah phei chuan kum engemawzat kalta atang khan mipa aiin hmeichhia an tam zawk ta zel a ni.
Hei hi kan ram dinhmun, Mizorama cheng Mizote dinhmun leh darthlalang fiah tak chu a ni. Hetiang hi engtia lo thleng nge tih hi zirchian tham a ni awm e. Pâwl ṭhenkhat leh kohhran hruaitute hian inthlah pun tam an sawi mawi nasa a, fa neih tam leh Mizote kan tam hrim hrim hi hnam humhalhna leh ral lohna tur niin an sawi kan hre fo. Thûk zawka ngaihtuahna séng erawh chu an tam lo hle.
Nau piang tlem lutuk ai hian mitthi tam lutuk, a bikin ṭhalai thi tam lutuk hi a pawi ber zawk chu a ni. Nau piang hi tam hle pawh nise, kan chhungkua leh khawtlâng nunin a zir chuan’ miau loh chuan mitthi, a bikin ṭhalai thi kan ngah ting dawn tihna mai chauh a ni. Hetianga ṭhalai thi an tam chhan hi ruihhlo vang leh nun uluk loh avanga HIV hri kai/AIDS vei an tam vang a ni ber a. Kan nunphung inthlâk chhovah kan awm awl lutuk leh ei leh in kan tih luatah natna hrang hrang, a bikin thih thut theihna chi ‘cardiovascular diseases’ an tih maiin min chènchilh nasa a. Meizuk leh vaihlo aṭanga thil siam chhuah kan uar luat avanga cancer leh a kaihhnawih natna chi hrang hranga nunna chân kan tamzia ngaihtuah hian rapthlak tak a ni.
Kohhran leh khawtlângin zu kan buaipui luai luai lai hian, kan ṭhalaite nunna suat tam ber leh Mizo hnam pumin kan thihpui tam ber ber hi kan ngaihven lem lova, tihtlem dan tur ngaihtuaha tih takzet a rilru séng hi kan hruaitute zingah an awm meuh lo. Zûk leh hmuam kan uar vanga kan tawrhna, sum leh pai kan sen hnemzia leh nunna hlu tak kan chân nasatzia hi sorkar, khawtlâng leh kohhran hruaitute hian an ngaimawh lem lo tih chu a lang reng a. Kristian ṭha tak anga lan kan duh em em lai a kan nun uluk si loh avanga HIV/AIDS-in min rùn nasatzia, kohhran leh khawtlânga inhmang nasa, fel tak anga langte’n mipat-hmeichhiatna lama an duhtui loh zia lo lang chhuakte hi zah nachang chu kan hre lawi lo.
Mizo mipa tam tak hi an chhûngte leh khawtlâng thlamuantu ni lova, tithlabârtu zawk an ni ta a. Mipa nihna a chhûngte chawmtu aiin nupuite hlawh ring mai mai an tam ta. Chhungkua leh khawtlâng invawnna leh inenkawlna ṭha aiin, khap lamah kan ramṭang a. Inzirtirna ṭha lam aiin in awpbeh a inkhapsak kan uar ta zawk a. Hei hian kan hnam hi a eichhe mek a nih hi. A lang a ṭha, a taka ṭawih leh mawih si kan ni a. Kan insiamṭha lo a nih chuan, hnam ral tur kan ni chiang mai.
Kan khawtlâng leh hnam chunga thuneitu lian – ram hruaitu, khawtlâng hruaitu leh kohhran hruaitute hi, a tak rama an chèn a hun ta takzet mai. Sande sikul kal ṭha em em chunga rûkrûk hreh lo tam tak an chhuah theih chhante hi zirchian a ngai a, ruihhlo vanga kan harsatna naménlo hi a zîk a ṭhuai lovin, chhungkua leh khawtlâng a invawnna leh zirtirna ṭha kan mamawhzia hriatchhuah na’n hmang ila a duhawm hle. Ruihhlo kan man tam rual hian a man piah lamah a khawihtu an awm loh emaw an tlemna tura hnathawh lam kan hlamchhiah leh si a, ruihhlongaite enkawlna lah chu sumdawnna angin kan kalpui mek tawh.
Kan hnam nunphung hi bengsika ngaihtuah a, mutmawh hnarmawh a kan neih a ṭul ta takzet. Mipa-in chhungkua leh khawtlâng nuna an dinhmun dik tak an luah leh a, an mawhphurhna an hlen leh hunah khawtlânga thil ṭha lo tam tak a kiang thei ang a. Mizo nulate neih tlak mang loh, harhfim lo leh thatchhe zet hi Mizo mipa tam tak kan nih chhung chuan kan hmabak a thim hle a ni. Nun lem leh lemchanna bansan a, a tak a kan nun ngam hunah he hnam hi a tho chhuak leh chauh dawn a, chumi tur chuan mipa an pawimawh zual a, kan nunphung ṭha lo her dik tur hian, kan hnama thuneihna chelhtu lungthu pathum hian a tak a ngaihtuahna an sen a, siamṭhat hna an thawh a hun tawh takmeuh a ni.