MILEM BIA

Kan naupan/ tlei­rawl chhoh lai a vai ram a kan zin khan, vai taxi driver-ho kha kan haw em em mai thin a. A chhan chu a chuan man dik lova min thîn luih talh emaw, taxi-a meter awm chi a nih chuan kan kal duhna kha a hnai thei ang bera min kalpui lova, chuan man chawi tam theih na’n a min kualpui chiam an chin vang a ni ber a. A bik takin Kolkata (khatihlai a Calcutta) khawpui a zin ngun deuh leh awmchilh deuhte khân, Punjabi/ Sikh (lu tuam ho) kha chuan man dik aia tam min thing ngai lo deuh ni a sawiin, sardarji taxi driver kha kan zawng deuh hrâm hrâm thin zu nia! 

Delhi-ah khuan lû ka mehtir rêng rêngin a man tlâwm chi, thing hlim hnuaia lumêt a eizawngho hlir khu ka pan thin a. Tawng ka thiam loh avangin ka lumeh duhdan min sawifiah sak turin, ka thian vaiho ka hruai zauh zauhva, mahse, lumet khan an duhdan thovin min meh sak leh thin a. Khatihlai khan thing hlim hnuaia lumeh man kha Rs. 2 a nih loh chuan Rs 5 ai chuan a tam lovang. Nikhat chu khua a lum lutuk bawk nen, pawisa nei vak hlei lo khan ka thianpa nen lumehna dawr pakhatah kan tei lut a, a chhung kha AC a ni lo chungin cooler an hman avangin a dai ve viau a. Ka lu mettu, pa upa lam deuh tawh khan lû massage ka duh leh duh loh min zawt a, ka duh loh thu ka hrilh chung khan mi’n tuai thuak thuak a, massage man min thing tel ta a. Chutah ka thinrim chuan chu pa chu ka hau ta a, India mi nih zahthlakzia thlengin ka chham khum a, a tir a min thin zat Rs 30 ka pe lui a, min kir a tum pawhin ka la duh lova. Tunah chuan ka ngaihtuah lêt hian ka zak ta viau mai. 

Ka zah chhan chu eng dang ni lovin, vaiho thiltih dan hi Mizote’n kan ching ve ta vek a, an aia uar pawh kan nei ta. Aizawl khawpui a taxi chuan man to leh diklo lutuk hian, kan Kristian nihna a kan thlen chin a tihlan rualin thil man thununtu tur sorkar nêpzia a pho mualpho chiang hle. Hmanni lawk khan Treasury Square leh Chanmari inkâr, a hlat zawng inang chiah chiahah vawi 4 ka chuang a, chuan man a inang lo vek (keimah chauhva chuang vek ka nia). Transport department hian city bus chuan man te, taxi chuan man te leh lirthei ke pahnih hmang taxi chuan man thleng hian a bituk vek sia, dân zawm an awm lo nge, chu dân zawm tur chu an hre lo tih hi hriat a ngai a ni. 

Kan ram hruaitute hian thil ropui tak tak hi an sawi a. ‘world class education’ min tiam a, chu kan ‘education system’ chuan kum engemawzat chu civil service a chher chhuak ta lo mai pawh ni lovin, kawng dang danga chhawr tlâk tur zirlai a chher chhuak tlem ta hle mai. ‘Pathian nung’ an sawi chamchî a, ‘Pathian program’ thlengin an sawi a. A uar deuh phei chuan, “Isua Krista/ Pathian lamtang program,” an ti a. A dangin missionary nuai 1 tirhchhuah lam an lo sawi ve bawk a. Mithiam chhawrtlâk chherchhuak thei lo ‘world class education’ leh ‘Pathian nung program - missionary nuai 1 tirhchhuah’ chuan enge a thlen a kan rin le? Soviet Union ram hruaitupa Nikita Khruschev-a’n, “Politician-te chuan lui awm lohnaah pawh lei dawh min tiam thin,” a tih kha tun thleng pawhin a la dik fo zu nia! 

Tunhma aṭang a tun thlenga Mizo hnamin kan chhuan em em, ‘Zonunmawi’ tia kan vuah, thenkhatin ‘Tlawmngaihna’ tia an sawi thin, a lo dal tak em em chhan leh Mizote Kristian sakhaw zuitu ni veka kan inchhàl hnu a, kan nunphung a lo depdè tak em em chhan hi zir chian tham a ni àwm e. Saptawng chuan sawi ta ila - Mizo traditional/cultural values kan tih mai hi zir chian a ngai hle a ni. Hei hi zirchiang a kan insiamthat loh chuan, eng ang pawhin ‘Pathian nung’ hming sawi tamin eng anga missionary tam pawh tir chhuak mah ila, mahni mawnghlim mai kan ni ang a, an tam poh leh kan inhlim sâng mualpho ngei ang. 

Mizo hnam nun rohlu (Mizo traditional values) lam hi kan hawisan a nih pawhin Kristian tha hle a inngai hnam hi chuan, sakhaw nun dik leh hlu (Christian values) tal hi chu tunlai hian kan inzirtir nasat a ngai hle mai. Kristian rinna innghahna chu Pathian Lehkhabu Thianghlim kan tih mai, ‘Bible’ hi a ni a. Chu Bible-ah chuan ‘milem biak’ hi a khapin a duh lo hle mai a. Kohhran hruaitu leh thuhriltu tam tak chuan ‘milem biak’ hi a hahdam zawngin Hindu leh ‘ringlo mite’ pathian biakah an puhthlu der mai thei a ni. Mahse, Bible-in ‘milem biak’ a sawi dan chu a dang daih mai le. Kan thuhriltute sawi tam duh loh zawng sawi fo hi a nuam fahran lo chungin sawi a ngai leh thin hi a vanduaithlak ngawt mai! Bible-in milem bia nia a sawi chu duhâmna a ni. 

Hemi awmzia chu kan duhâm chuan milem bia kan ni tihna a nih chu. Kan nunna atan, kan ei leh bar tur atan hnathawh a, sum leh pai thawh chhuah hi a tul ngei mai. Tawngtainaah pawh nitina ei khawp kan dil thin. Mahse, chumi piah lama pamham lutuk leh midang chanâi thlenga eisak a chhuhsak duhna chu duhâmna chu a ni ber awm e. Bible vek hian tangka sum ngainat chu sual tinreng bul a ni a ti bawk a. Tangka sum ngaina lutuk chu mi duhâm chu a ni ber a. Mahni ham hai lutuk leh sum duha ‘pathian’ lutuk hote hi mi duhâm, milem betute an ni tihna a nih chu. Chutiang a nih chuan ‘Kristian ram’ ti hiala inchhâl, Mizoram mipui tam ber hi ‘Pathian nung’ ringtu inti si a, milem betu ni si an ni mai em? 

Hetiang hi kan nih vang hi em ni ang kan thingzai, lungchher leh bukna zawng zawng hi a dik tak loh le? Bawnghnute leh petrol pawlh dal ching, Bawnghnute phei chu, tui pawlh, tui pawlh loh, tui pawlh loh tak tak leh sawr hlim thlenga nei hrang kan lo nih tak chhan hi enge ni ta ang le? Kan thenawm a vai chengte hi Bangladesh aṭanga râltlàn an nih avangin an sual hle-in kan sawi thin a. Mahse, petrol an pawlhdal ve miah lo an tih chu. Kan bukna dik lo lutuk pawh hi hrereng leh hmu rengin kan en liam mai mai thei tawh a ni. 

Kan ram hruaitute hian nun tak leh tha lam aiin sum leh pai ringawt an ngaihtuah em? Chutiang ti tur chuan an nun leh an tawngka-in min zirtir em? Kan kohhran leh tlawmngai pawl hruaitute hi hetiang kawngah hian an fihlim bik em? Tlawmngai pawl leh zirlai pawl hruaitute hian sum leh pai leh thuneihna chan theihna atan a politics kailàwn atan pawl hruaitu an nihna hi an hmang tangkai vel mai mai em? Zawhna a tam thei a, a chhanna chu mipuiin kan hre thawkhat hle. He sum âtchilhna, thuneihna ruihchilhna, duhâmna hian Mizo khawtlang nun hi a ei chhe nasa hle mai. Ruihhlo vanga harsatna kan tawh tam ber pawh hi sum duh luat vanga kan chunga lo thleng a ni fo mai. 

Duhamna (milem biakna) aṭanga tal chhuak tur hian zirtirna dik kan mamawh a. ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih Mizo hmakhawsang philosophy aṭanga bul tan leh a ngai a ni. Kan duhâm luatah hian milem kan bia pawh a ni satliah tawh lova, kan duhâmna leh sum duh lutukna hian milem nih pawh hreh lovah min siam a, kan lo lem zo ta a ni. Mizote hi nun dik, mahni hmasial lova midangte tana inpe zo hnam ‘thianchhan thih ngam’ tia inchhâl thin hnam kha kan ni a. Kan nunphung dik taka kan let leh a ngai a, he milem biakna hi kan kalsan loh chuan kan lem kumkhua ang a, hnam angin kan dingchhuak ngai hek lovang.