Ram ka thlir a: MLA CAR

Nikum November ni 28 Mizoram Assembly inthlanpui result puan a nih hnu a Legislature party hruaitu zawng zawng telna, General Purpose Committee (GPC) thutkhawm hma­­sak ber a an thurel chung­chang, MLA-te car leina man tihpun chung­chang hi a hma khan Vanglaini chanchinbu-ah tho hian kan ziak tawh a. Ziah nawn leh a tul ta tlat a. A tulna chhan hi kan thianpa pakhatin Facebook-a a ngaihdan a rawn thawhin kan thinlung a ‘piantharna’ (thar?) min pek vang a ni ber awm e. Khata an thutlukna siam chu kan hre vek tawh - MLA-te’n car an leina atan a sum (a thlawn a) pek thin chu term khatah Rs 8,00,000 a ni thin a, chu chu GPC thukhawm chuan Rs 10,00,000 (cheng nuai sawm)-a tihpun an rel thlu ta a ni. 

Oman ram a awm thin ka thianpa (Non-Resident Indian) Saran-a min hrilh ka hriat reng thin chu khulai ram tam tak, tuialhthei laihchhuah avanga sum leh pai (petro-dollar tiin a sawi kher thin) hmanga hausate khu an han hausa mai mai khawp a. Thawhrim vanga hausa ni lo, leihnuai a tuialhthei leh boruak alhthei an ngah avang a ram hausa lo ni ta an ni a. An ram leilung a hausak lutuk a lei-ah engmah an thawk tha peih lova, an ram leilung hausakna pawh America leh khawvel ram dang dang a company-te’n an haichhuah sak a. Faisa ring a hausa an nih avangin pawisa hlutna hre lo lekin an pâwngtal a ni a ti. 

Ṭhianpa Saran-a’n (kum 1991-a Venghnuai a kan chenna in ngei ah) min hrilh dan chuan Oman chauh pawh ni lovin a thenawm rama an lal (Sultan)-te chuan Japan siam emaw car man to ber ber, a chhuak thar ber ber an lei thin a. An lalte’n an nin’ hnu a, a dang an lei hnu-ah chauh an khua leh tuite khan a hma a an lo neih tawh car kha an lei ve thei chauh. Car chhuak thar leh man to neih kha an khua leh tuite chunga inchhek-arbawmna leh zahawmna atan a pawimawh hle-in an hria a ni awm e. Anni chu lal thlah chhawng rorelna (dynastic) a ni a, an minister-te pawh lal chhungkaw mi vek an ni. Mahse, chu ngaihtuahna chu mipui thlan sorkar (democracy) ni ve si Mizoramah pawh hian kan lo chhawm ve a. Kan ram hruaitute chuan car man to a chuan chu zahawmna-ah an ngai ta tlat a nih hi. 

Kan thupui-ah kan lut ang. Tin, heti hi a ni a, ka ṭhianpa pakhat chuan hetiang hian Facebook-ah a rawn ziak a: “Inthlan dawn a candidate te sum leh pai dinhmun tarlan kha tarlang nawn leh thei kan awm em? Car leina man mamawh em em an ni em tih hriat a chakawm e. (Chawngkhum dan tlang huat loh)”. He thu hian Kelkang harhna thlen vanglai nia an sawi aia nasa-in ka thinlung a rawn khawih a, ngaihtuahna thar min siam a. Sap ni ila chuan “inspiration” an tih ang hi dawng ngeiin ka insawi ang. He thu avang hian India ram puma inthlanna a candidate-te dinhmun zir chiangtu pawl Association for Democratic Reforms (ADR) a an hotupa pakhat chu ka phone nghal a. Mizoram inthlan a thlan tlin, kan MLA-te hausakna dinhmun ka dil a. Chuta a thil min rawn pek chu hei hi a ni - 

Share of Wealth among MLAs : The table given below shows the share of wealth among MLAs in Mizoram Assembly Elections, 2018: 
 Value of assets (Rs.)     Number      % of 
    of MLAs    MLAs
Rs. 5 crores and above     9     23% 
Rs. 2 crores to 5 crores     15     37% 
Rs. 50 lakhs to 2 crores     14     35% 
Rs. 10 lakhs to 50 lakhs     2     5% 

Hemi awmzia chu tun a kan MLA thlan tlin 40 zinga 9 hi chèng vaibelchhe 5 leh aia tam pawisa leh rosum nei an ni a, 15 chu cheng vaibelchhe 2 leh vaibelchhe 5 inkar pawisa fai leh rosum nei an ni a, 14 chu cheng nuai 50 leh cheng vaibelchhe 2 inkar nei a hausa an ni a, 2 chauh hi cheng nuai 10 leh 50 inkar nei an ni. MLA ni tawhte hian term khat chhungin car pakhat leina an lo dawng zel tawh a. An tlin rei leh an dawng tam mai a ni. 

Vawikhatna atan a MLA tlingte pawh hi lirthei nei lo chu an awm hmel loh. Mizote hi pûk chawpa lirthei lei ngam deuh vek kan ni a, chuvangin a rethei ber pawh cheng nuai 10 chuang nei an nih avangin lirthei nei ngei tura ngaih an ni a. Chuti chung chuan mipui sum tlâng hêk zawng a lirthei leina pek hi a tul an la inti chu a ni a, chu mai pawh duhtawk lovin cheng nuai 8 an dawn thin chu cheng nuai 10-ah an han tipung ta a ni a. Mipui sum sen belh tur ringawt pawh hi cheng nuai 80 zet a ni a, pamhmai tak a ni. Party hrang hranga MLA-te dinhmun hi lo en leh ila. Crorepati tih hi chu rosum cheng vaibelchhe nei tling chin tihna mai a ni:- 

Party wise crorepati MLAs
Party Name     Number of     Number of      Percentage of
    MLAs     Crorepatis    Crorepatis 
    Analyzed        MLAs
MNF     26     22     85% 
IND  (ZPM)    8     8     100% 
INC     5     5     100% 
BJP     1     1     100% 
Total     40     36     90% 

MP leh MLA-te dinhmun chungchangah hian kan sawi fo thin pakhat chu an pension hi ani a. Politician-te hi sorkar hnathawkte anga pension an ni lova, pension tur kum chin bithliah pawh an nei ve lova, MP emaw MLA emaw aṭanga an chawlh chhan chu eng dang vang mah ni lovin, mipuiin an hnâwl vang mai a ni. Pension pek an nih chhan nia an sawi thin chu India ram a zalen hnu a zalenna sualtu, Parliament member ni ta thenkhat kha a hnu-ah miin an lo hre zui reng tawh lova, khawi khaw te reuhte-ah emaw rethei bakberhin an lo awm tih hmuchhuakin zalenna sualtu leh mi hmasa an nihna avangin an pachhiat lutuk lohna atan pension hming pu-in pawisa tlem tlem thla tin an pe ta a, chumi kal zelah chuan kan thlante hian an duh zat zat an invur ta mai niin a lang. 

Hetiang kan sawi lai hian kan MLA te hian car an mamawh ti tawk chu kan awm leh ngei tho ang. A bikin puchûam neite leh belh bik neite chuan an neih ngei a tulin an hriatsak ang. Lehlam zawnga thlir ve thung erawh chuan political party tin a candidate tam ber hi inthlanna chuh châk em em leh an party hruaitu liante hnenah pawh campaign-na tur sum an neih thu sawi thinte an ni. Chumi avang chuan inthlan Campaign laiin vahvelna tur car an nei vek a, pakhat aia tam nei pawh thahnem tham tak an awm a. Vote an zawn laia mipui rawngbawl tur leh mipui chhiahhlawh tura inzuar an ni bawk. 

MLA lo ni tawh thinte’n term 1-ah lirthei pakhat zel an lei tawh a, tling fo tawhte phei chuan lirthei leina tur tam tak an dawng tawh. An lei vek chuan ngah tak tak an tam tawh anga, lei ziah kher lem lo pawh an awm thei ang. A tling thar zingah pawh a tak tak a mamawh ngawih ngawih an awm a rinawm loh. Chuti chunga MLA a thlan tlin hrim hrim nih vanga lirthei leina atan a cheng nuai 10 pek an han ni ngawt mai hi chu felhlel tak a ni. Mamawh na nâ nà chu, anmahni thlangtu leh an rawngbawl sak mipuite hian kan remtih hle a rinawm a, mamawh vang ni lem lova MLA nih hrim hrim avang a an chanvo tur ang hrim a an ngai erawh hi chu pawm theih a ni lo. 

MLA 8 nei (eptu party lian ber) ZPM hian nikum January ni 13-a an inthlan thutiam (manifesto) an tlangzarh takah khan, MLA mimal ta tur car lei sak leh an hmathatna tihpun an tihtawp tur thu an ziak lang a. Sorkarin a MLA pension a tihpun pawh a ngaihdan a nih loh avanga chân ngam, a pension lak tur la lo ngam, danglam ngam, political party leh politician dangte entawn tlak, an pawl hotu zing ami Pu Bualhranga ang an ni dawn em tih kan lo en ang a. VIP culture an thlauhthla ngam dawn em tih kan en tel ang. 

Mipui sorkarna (democracy) a mipui mimir aia an thlan tlin, mipui rawngbawltu tur (public servant)-te’n lal lalna rama lal thisen kai leh mitha (aristocracy/ nobility) tihdan phung ang mai a lal an hrawt a; chanvo tha bik (special privilege) nei a, a chen tak meuh a an chên hi a dik thei lova, democracy thuthlung kalh tlat a ni. Mirethei leh pachhiate rawngbawl a, ram leh chhungkaw tinin hma a sawn theihna atan a thawk tura inpe an ni a, an rawngbawl sak turte aia chanvo lian bik an han nei nghal ngawt zel hi a fuh thlawt lo. Hetiang ti danglam ngam leh thei ram hruaitu hi kan mamawh tak zet a ni.