Guest writer
HC Vanlalruata
COURT leh EIRUKNA
Tunhma chuan ram hruaitu lû (politician)-te leh state sorkar a Chief Minister leh Minister-te hian engzat pawh mipui sum (public money) eiru sela, hrem theih an ni lo tih hi India rama mi tam ber ngaihdan a ni thin a. Prime Minister, Union Minister leh state Chief Minister/ Minister te chu dân chunga lèng, an laka eirûk thubuai thehluh pawh a zûzî leh mai tura ngaihna nghet tak a awm a, hei hi a hun lai kha chuan a dik em em a. Mizoramah ngei pawh kumkhat kal ta vel lawk thleng khan, he ngaihdan hi a nghet em em a ni. India ram hmundang bikah chuan hei hi ‘judicial activism’ kan tih tak mai, court-in a tak tak a mipui sum chheprelhtute a umzui hma kha chuan, thuneihna chelhtute hi lungin a tâng thei lo leh hrem theih loh, dânin a khawih a a hrem ve phâk lohva ngaih a ni thin chiang khawp mai.
India Constitution-in chiang taka dân mithmuh a mi zawng zawng an intluk tlan thu a ziak chung pawhin, a takah chuan a intluka te bawk an intluk tláng thin tih kan hai awm love. Mahse, a takah chuan a ni hauh si lova, thuneihna chelhtute chu dânin a khawih ve phak loh anga ngaihna lian tak a awm a, a takah a ni bawk. India rama thuneitu ber, Prime Minister pawh eirû a puh a nih a, chhui thei tur Lokpal din tura rawtna hi kum 100 deuh thaw chhunga tihpuitlin a ni lova, state tana Lokayukta din rawtna pawh chuti tho chu. Central/State Vigilance Commission te din a, sorkar thuneihna hnuaia awm lova, CBI leh state ACB-te’n zalen taka eirûk an chhui theihna tur, ruahmanna siam thinte pawh a thâmral leh mai thin.
Chutianga India ram a kal a, ram tana thahnemngaite an rum mek lai chuan, kum 1985-86 inkâr a Supreme Court-a thuneihna sang ber chelhtu, Chief Justice of India P.N. Bhagwati khan court thuneihna a rawn vaivung a, ‘Judicial Activism’ chu a rawn chhêm alh tan a. Public Interest Litigation (PIL) leklamin thil tam tak kalpui tan a ni a, tunhma chuan PIL hi Supreme Court leh High Court a rorêltu (judge) te’n an uksâk vak ngai lo. Kum 2017 June thla a kum 95 mi ni a a thih khan, chanchinbu pakhat chuan hetiang hian a ziak: “As a champion of PILs, he had ruled there was no need for a person to have any locus standi (the right or capacity to bring an action or to appear in a court) to knock the doors of a court on the issue of fundamental rights,” tiin. Mizotawng chuan, “PIL lama hmahruaitu a nihna chhawm nungin, a thurólumah chuan court rorêlna hma a thlen tur leh inlan a, mihring zalènna bulthut chungchanga court kawngkhar kik tur hian dinhmun pawimawh engemaw chelh nih kher a ngai lo,” tih a ni.
A vaiin kan sawi séng lo ang. Bihar Chief Minister hlui Jaganath Mishra leh Lalu Prasad Yadav te kha ranchaw leina tur sum eirûk thubuai (fodder scam)-ah khan Comptroller and Auditor General of India khan a chhuah chhe hle a. Chu chu chhui zui tura ngènin, mi thenkhat chu Patna High Court-ah ah zualko a, High Court chuan CBI-in chhui se tiin thutlukna a siam a. Khatihlai a Chief Minister, Lalu khan High Court-in CBI koh luh theihna a nei lo tiin Supreme Court-ah a thlen a, mahse, Court sang berin a theih a lo tih tak avangin CBI-in an chhui ta a. Chief Minister hlui pahnih leh official tam tak thiam loh chantirin jail bang zût tir an lo ni ta a, Lalu ngei pawh lung ina a tân bakah inthlan a chuh khap a lo ni ta.
Mahse, he thu hi heti mai a tluang purh hi a ni lo. Court-ah a inchiah rei em em a, chutih lai chuan court-a inlan tur, thuhretu pawimawhte kha mak tak takin an thi thut zel a. Mi 10 chuang an thi a ni. Chutianga thuneihna chelh tlattute’n thiam an chan theihna tur atan a chèt an thawh chung pawh chuan, a táwp a tawpah chuan ‘justice’ a lo thleng ta hram a. Mipui sum eirutute chu hrem an ni ta. Hei hian tunhma aṭanga mipui mimir ngaihdan - thuneihna chelhtute chu dân chunga lêng leh hrem ve theih loh an ni tih ngaihdan chu a thlak chho ta hret hret dawn niin a lang.
‘Judicial activism’ lo pàr chhuah lai chanchin kha tam tak tan chuan hriatthiam a harsa tawh mai thei. Chanchinbumi leh thil dik lo do kawnga hmahruaitu zing ami, Vineet Narayan te ang hovin Jain Hawala chungchang an beih chhoh dante kha thawnthu ngaihnawm a chang zo ta hial àwm e. India ram mihausa leh thuneihna chelhtute’n dân kalha sum an siam nasa lutuk do tura pèn chhuak ho kha an awm a. PIL an chelek a. Khatihlaia P V Narasimha Rao sorkar kha eirûkna do turin a chak tâwk lova, Parliament lah chu engmah rorel thei lovin a awm bawk a. Chutih lai chuan ram tana thahnemngaite lo pén chhuakin dân rorêlna lam khan hma a hruai ta a, chu chu ‘judicial activism’ kan tih chu a ni a. Mafia hovin eirûkna leh tharum hmanga Italy ram an rahbeh laia dikna duhtu Magistrate rual lo pen chhuakin, an rama Mafia an tuk daih a, eirûkna an do hlawhtlin dan nen khan a inang chiah lo nà a, a inzûl hle.
Supreme Court lamah pawh mi diklote dotu Ukil an lo chhuak a. Ani Devan te, Prashant Bushan leh mahni hlâwkna aia, eirûkna do tura lo pên chhuakin politician paúrâu tak tak pawhin an tawmim phah a. Chutihlai chuan khati khawpa thâwm a tha chung khan Supreme Court Chief Justice zingah eirûkna dotu an awm zeuh thin rualin, sorkarin a duh duh a a kaihkâwi theih an lo awm ve leh zel bawk thin a. Ukil pasalthate meuh pawh an chêt hleih theih loh cháng a awm thin. A hnu deuh aṭang erawh chuan thuneihna chelhtu, milian thenkhat chu eirûk thubuaiah hrem an ni ta zeuh zeuhva, India court rorêlna (judicial system) a beidawng tawh tam takin harhtharna an chang áwm e.
Mizoramah hian Chief Minister 2-in thubuai an nei tawh a, pakhat chuan a la nei mék. Hetah pawh hian thuneihna chelhtu ngè ngè chuan an thubuai a thiamchanna atan a an duhtui loh phawt chuan, an duh ang angin court-ah chêt an la thei tih kan hmu chiang tawh, a kimchang kan ziak sêng rih lovang. Zu khapna dân hnuaia funte hnih/khat lo kawl, hmeithaite an nausén pawm nena hun rei tak tak jail bang kan zût tirna state-ah hian, chu dân siamtu Chief Minister leh Minister-te chu an rawngbawl sak, mipui sum eiru-a puh an nih pawha dân hmanga hrem ve theih loh chu sawi loh, reilote tak ngial pawh tânin a tâng ve thei lova ngaihna a lian tawh hle mai. Medical certificate emaw engemaw tak phawrhin tânin lam pan lovin, anmahni in lumah an riak leh mai thin.
Chutiang bawkin official-te chunga court rorelna duh khawp lohna hi a lian hle a. Mi ârchhiar a âr rutute’n vuakhlum an hlawhna, he Mizoramah hian eirûk avanga hausa (Prevention of Corruption Act, 1988 bawhchhiat avanga) tih hriat ngawih ngawih, an in leh lo aṭang ringawt pawha eirûkna a fihlim lo tih hriat ngawih ngawih, official-te hrem theih an ni reng reng lo thin a hriatna hi mipui mimir thinlungah chemte angin a riak reng a ni. Chu ngaihdan avang chuan eirûkna dotu pâwl PRISM pawhin Court an thawhpui thinna an titawp hial a nih kha. Vêng mawnga hmeithai zu zuar zu thur chhuak nalh nalh thei Mizote hian, mipui sum eirûk hmanga Babel insâng sa theite chu kan tlawn a, manin kan hrem thei hauh lo emaw tih tur a ni ta. Hei hian mipui thinlungah court rorêlna a rinna nghah thin kha a tidal nasa hle mai.
Tun hnai-ah state pâwn aṭanga lokal rorêltu kan nei thar a. Chu kan rorêltu (judge) erawh chu a dang ta. Milian leh thuneihna chelhtu thliar lovin, dân angin hremna a pe ta. A hremna pek a na táwk lo ti pawl an awm tih kan hria - mitin ngaihdan thuhmun fo thei hek lo le. Mahse, mi hausa leh thuneihna chelhtute pawh hrem theih an ni tih kan hriat tâkna hian chakna min pe ngei ang. Judge pakhatin hetianga kan rinna a kaihthawh a, mipui dikna leh chanvo humhalh tura mipui sum eirûte a hrem ngam chuan mipui lam kan tho suau theiin a lang a. Kan chanâi tur min eisak a, kan chanvo tur min chhuhsak a, kan chawbêl min ben buak sak bâk a, kan chawtlang min benthlâk saktute hi mipui hian kan nawr tawm a hun ta. Judicial activism kan sawi a, PIL hi i hmang tangkai ang u. Tunhma a helama ke lo pên tawh thin kum upa lamte phut lovin thalai, thangtharte i pên chhuak ang u le. Kan Lokayukta hi awmze neia thawk thei thuai turah ring bawk ila, i hmang tangkai ang u. Kan rama eirukna hi ram hruaitute hian an hrawk bâwk bákin an pawt phawiin an phoro ngai dawn lo tih kan chian tawh hi.