THUNEITU TUNGE?

Kar hmasa khan VANGLAINI chan­chinbu-ah hian mi pakhat, a hming tak tak hmanga ziak ni a lang lem lo, ‘Ramngaihsaka’ inti hian (hei hi social media a ‘fake account’ hmanga duh duh sawi chingte nen a, hnamkhat anga ngaih tur nge ka hre bik lo) ‘MIZOFED 24 hrs vs Tuikual’ tih thupui a hmangin ‘Chhiartute Thukhawchang’ huangah a ngaihdàn leh pawmdàn a rawn vawrh chhuak a. Tam tak chuan a thuziah hi a mâwlmang e'mai, a tunlai lo e'mai an ti ngei ang a. A dik rualin hei hi tuna kan veng leh khaw tam tak pawmdàn leh thiltih mek dan a ni a. He thu hi a mawl a nih chuan Mizoram, thingtlâng khua leh khawpui a cheng tam ber hi kan mawl tih tichiangtu a ni mai.

Kum zabi 21-na kan chuangkai satliah tawh lova, millennium kan tih mai, kan kal pelhna pawh a rei ve ta. Khawvelin ‘civilised’ a tih, democracy ram mipuite chen hona atan a, a tel lova tih theih lohva ngaih dan rorelna (rule of law) hi helamah hi chuan kan la ngai pawimawh lo salh salh hle mai. India rama pawikhawihna hrang hrang khuahkhirhna leh hremna dân pui ber, Indian Penal Code (IPC) ai chuan kan vêng, kan khaw dân tia kan vuah maite chu kenkawh kan la tum tlat mai a. Chuvang chuan dân hmaah harsatna kan tawk ta fo reng a nih hi. Chu kan dân hmachhuan chu ziak loh dân, a pawr pawrin an hman thiam a ni miauva, Mâwl tak kan ni.

Chanchinbu-a thuziaktu khian MIZOFED-in an ram, an office hmuna an petrol pump (Vanapa Hall hnuai ami) Pathianni tih loh, englaipawh (24 hours) a an hâwng tur chu a rawn tawng chiam mai a. Mizo tam tak hian kan hre lo mai thei a, kum tam tak kal taah khan mi state-ah chuan an petrol pump zawng zawng hi englai pawhin an lo hawng tawh thin a. Sapramah te phei chuan keini ho pian hma daih atang khan an lo hawng nilêng zankhua tawh thin a, zankhua a an hawn, damdawi dâwr nen an dah kawp thin a ni. Keini hian kum 2019 laihàwl vêl atangin kan ti ve tan dawn chauh a ni a, tlai chhér chhér tak kan ni.

Hmasâwnna atana tha thawh an awm a, lo do ngawt zel hi a changkàn loh thlak viau a. Tunhma Zâwlbuk hunlai thinlung pu a ‘kan khaw dân’ tih ang reng lo hmachhuan chin phei hi chu zia lo tak a ni tawh. Nilêng zankhua a petrol pump hawn hi a hun ve tawh hle a, MIZOFED-in an ti thei tur hi a lawmawm a, chu chu an dâwr awmna, Tuikual vêng khawtlângin an dodal a. Hemi chungchang ziaktu pawh hian, Tuikual khawtlângin zanrei tak thlenga hawn an phal lo niin a sawi a. An vêng ‘dân’ zahsak a pawimawh niin a sawi bawk. Heta Sunday pawha an inhawn tir tawh tur nia sawi a, an hnathawkte Sunday a hna an thawhtir a sawisèl phei hi chu a hre lo nge a ti lui, MIZOFED hian tunhma atangin Sunday-ah hian chhun dar 12 leh dar 3 thleng an lo hawng tawh thin a ni.

India ram hmun dangah leh khawvel ram dangah pawh hnathawkte hi kârtluan a nitin hnathawh an phal lova. Mizote kan tlawh/kal tamna, Kolkata khawpuiah pawh khuan an dâwrpui (market) tin khu kârkhatah nikhat an inkhâr ziah thin a, an inkhâr chhâwk tihna a nih chu. Mizoramah erawh chuan dawr zawng zawng hi Sunday-ah an khâr vek a (Sabbath/Seventh Day mite dâwr tlemte tih loh chu), sorkar hnathawk phei chu Inrinni nen an chawl kawp ziah a ni. Hna hi kan thawk tam lova, kan thawh hun chhung hi a reilo khawp mai. Sumdâwngte pawh zan lam inkhâwm hun a hmà vang ni maw, an inkhàr hma a, kan khawpui ber pawh hi zânah chuan, riltam tan leh mamawh dang lam duh tan pawh a reh ruih mai a, véng tlabirh deuh atang phei chuan damdawi lei tur chuan hla taka kal a ngai thin.

Hman deuh atang khan Assam Rifles Quarter Guard thlangah sawn tlai lam thimhlim atanga food truck-a ei tur zuar thin an awm a, anni kha an sawi hmang chuan, sorkar hmasa ruahmanna NEDP atanga bul tanna tur sum hmu a eizawnna atana hmang tan an ni àwm e. Kha pawh kha Tuikual khawtlâng bawk hian zan dar 10 thleng bâk hawn an phal ta lova. An zing ami pakhat thil ka zawt chiang a. A sawi dan chuan zâna an food truck kawta chhungkuate, thian ruàlte zanrei deuh thlenga an awm laih laih thin kha an ngaithei lova, dar 10 thleng bak chu hawng tawhlo tur leh khar turin an ti a. A hnu deuhvah helai hmun hi Dawrpui khawtlâng lam rawn intithu-in dar 11 thleng hawn an phalsak ta niin an sawi. Eizawnna bul tan an ni a, an eizawnna kawnga khaptu awm kha an hrethiam lo hle a. Hei hmun hi mihring chênna hmun (residential area) pawh a nih loh avangin an eizawnna rahbehsak hialah an ngai a ni. 
Tunhma pawhin hetiang hi a awm fo tawh a, Mizo tam tak hian dân lalna leh dân rorelna pawimawhzia, dân chu mitin min hrut rual a, chanvo thuhmun min petu, mitin intluktlânna leh zalenna thlentu a ni tih an ngaihtuah chiang ngai lova. A tam zawkin a tlém zawk rahbeh kha dân kenkawh dan tur emaw an ti thin. Sumdawnna lamah a ni emaw, an veng leh khaw chhunga thil kalpui dan tur kha an thu vek emaw an ti tawp mai a, mimal zalenna lam an ngaihtuahnaah a lut ngai lo. Mi dâwr hawn leh khar hun bituk sak kha an tihtur leh an thuneihna nia hre tlat hi kan tam khawp mai. Seventh Day Adventist/Sabbath kan tih ang chi, Inrinni serh a, Sunday serh ve lote pawh serh luih tir a, dâwr khar tir kha Pathian thu-awih riauna a ngai kan la awm fur mai.

Hetiang huna thuneitute an ngawi tlat mai thin hi a pawi ngawt mai. Khawtlâng hruaitute’n dàwr hawn phal chin an bituk pawmsak ni awm tak a, dawr neitu zalenna leh chanvo rahbeh a nih a thuneitute an ngawi tlat hian, dân zahna leh pawisakna a ti bova, dân rorelna (rule of law) chu palzuta awmin dikna chu kawngsirah a tlu reng tihna a ni. Thuneitu diktakte an inrawlh ngai lohva an ngawih reng avang hian, dân rorélna pawisak lohna leh mahni kuta dân kenkawh (taking law into one’s own hands) a hluar ta a nih hi. Buaina leh tharum thawhna a chhuah loh chuan ti a thuneitute’n hetiang thil thleng, an uipui tuilian thlir liam mai mai hi chu a la pawi dawn chauh. Rahbeh nia inhriate an er hunah tak tak chuan Police Station a FIR thehluh piah lamah, tharum thawhna leh thisen chhuahna hi a la thleng lovang tih a sawi theih loh. 

Hetiang thiltih fiah na’n hian tehkhin thu sawi ta ila - kum 2000 chho vel kha ni ta-in ka hria, Thompson Foundation (UK) leh British High Commission buatsaih workshop-ah Mizoram atangin ka tel ve a. Chuta kan thu khel pakhat chu Hindu leh Muslim (sakhaw thil avangin) intualvuak ta se, chutah chuan Hindu hovin Muslim 20 an that a nih chuan, a nih anga puan/chanchinbu a chhuah mai kha a dik ti pawl kan awm laiin, chi leh chi/sakhaw betu inepte kâra buaina sosâng zawk a chhuah lohna atan ‘hnam tam zawk (majority community) amite’n, hnam tlém zawk (minority community) ami 20 an that tia puan/ ziah duh zawk an awm a. Chanchinbu mite chu sakhaw thil avanga inchemhàrna tipunlun lo zawng a mawhphurhna hlen chhuak tur kan ni, tih kha a hnuhnung zawkte ngaihdan a ni. England atanga lokal, senior journalist leh India rama BBC hotupa erawh chuan thudik tak puan kha media tihtur a ni a, a tlém leh tam zawk tia ziah/puan pawha thil lang chiang tho a nih bakah, a pawimawh berah chuan ‘law and order’ kenkawh hi media mite mawhphurhna a ni lova, India ramah chuan district thuneitute leh Police mawhphurhna a ni an ti hmiah mai.

Mizorama kan dânah hian zan dar 10 thleng dawr hawn phal a ni tih a inziak a nih chuan, Parliament emaw Assembly-in emaw a siamthat hma chuan zan dar 10-a dawr khar zat zat tur a ni mai a. Chutiang dân a awm a nih siloh chuan mi eizawnna, an dawr hawn hun tur leh khar hun tur bituk theitu tumah an awm lo. An dawr/petrol pump kawta mi pungkhawm zingah zurui emaw mi pàwhràw deuh buaina siam ching an awm tih emaw, buaina a chhuak thin tih emaw, chhuanlam tur a awm a nih chuan ruih leh buaina siam kha dân bawhchhiatna a ni a, Police an ko mai tur a ni a. A tul phei chuan an hawn chhung khan Police an duty mai tur a ni. Engkim mai khap a, hunbi thlenga intuk sak kan la ching hi chuan ‘raltiang ram’ lam pana kan kalnaah kan tuan a tifum ngawt nia.