KHAP MAI MAI

Kan sawi fo ṭhin a, Mizote hi a tak tak a thiltih aia, a phawvuak leh midang hmuh leh hriat theih chin chauh ngai pawimawh zawk kan nihna hi thil kan khap ve danah hian a chiang viau mai. Kan sorkar kalphung leh kan sakhaw vawn danah ngawt pawh hian, thiltih mai mai kan chinzia leh, a lang chuan fel viau, a takah erawh chuan fel lo ang reng tak hi kan ngah em em a. Hnathawk ṭha aia hotute tlawn thiam dinchanna sorkar hi kan nei rei tawh hle a.

Thawhlâwm thawh tam tana kohhran a thuneihna leh nihna kailàwna làwn awlzia kan hria a. Miin lang taka zu a in loh chuan miṭha an ni ta deuh vek mai zawng a nih hi. Mi ramah chuan (tih fo hi a ninawmin a tlâwm thlak viau na a, tih loh theih a ni si lo) an ramngaw enkawltu Forest department hnathawkte hian ramngaw leh nungcha humhalh hna hi a tak takin an thawk a. Dânin a khap ramsa kaptute emaw kah tuma ramchhuakte chu silai nen an veh mai. Kan ṭhenawm mai Assam state a Kaziranga-ah pawh khuan ramvah ching, a bikin samak phil tura ramchhuakte leh Forest guard te an inkâp fo tawh tih kan hre àwm e. Ram changkang apiangah ramngaw leh nungcha humhalh hi an la thutak a ni. 

Chutiang a nih lai chuan Mizo­rama ramngaw leh nungcha humhalhtute chétdan kan hriat langsar ber chu, ramngaw humhalh chhûng a hnathawh aiin, ramsa kaptute sarep tute’n emaw an zawrh chhàwn lo mansak a, halralte a ni a. Dânkalh a sangha bomb-tu a puh MLA pawhin man a tawh lohna ram kan ni. Nungcha/ ramsate hi an damlai ngei a humhalh hi a pawimawh tawh ngawt mai. A rêp man sak a halral hi zawng nungcha humhalhna atana thã kan thawh leh kan ṭhuai dan a ler lutuk a, kan sarep mansak leh halral tak te kha an nung leh thei chuang tawh mang si lova, a hahthlakin a pamhmai khawp mai.

Rawtuai leh mautuai khawrha harsa taka eizawngte, an mau/rawtuai kan mansak fé hnu-ah, khawvel ram changkangte tihdan angin a mautuai leh, a rawtuai khawrh hi ram tichereutu a ni lo tih kan hre leh hnuhnawh a, tunah chuan thing anga pawm lovin, hnim angin kan pawm ve ta a. Mirethei kan tihretheih lehzual hunlai kha ngaihtuah hian a lungchhiatthlak zual ṭhin a, hei pawh hi a tak thleng pha a hna kan thawh loh rah kal zel zing ami a ni. Ruihhlo (drugs/ narcotics) khap chungchang hi sawi tur a tam thei viau ang. Hman deuhah tawh khan US-a an Drug Enforcement Administration (DEA) special agent mihang nula hi zanriah kan kilpui a. Ruihhlo do kawnga an tih tak tak dan chu keini nen chuan chhim leh hmar ang hlauh a ni. DEA hi US Department of Justice hnuai a awm an ni a, an training dan zawng zawng chu commando ṭha tak training ang a nih bakah, thil chhui lam (intelligence) an ti nasa bawk. Ruihhlo dona atan hian ralthuam pawh an hmang ṭha hle a ni. 

Burma mi, Shan hnam, Golden Triangle a heroin sumdawnna khawihtu lian ber ṭhin, Khun Sa leh a ho (Shan United Revolutionary Army invuah)te kha an hausa-in ralthuam an nei ṭha em em a.Kum 1981 October thla khan US DEA kaihhruaina hnuaiah Thailand sipai ṭha leh rawlrâl a chêt thiam mi 30 velin Khun Sa hi thah tumin an bei a, thah tumtute hi an thi fai vek a. Kum 1982 January thla khan Thailand sipai 1,000 zetin Khun Sa te awmna hmunpui hi an rûn a, DEA lamin thlawhna leh helicopter hmangin an bei a, Burma ramah a tawlh lut lo thei ta lova. Sipai a ngah chhoh leh hnu kum 1987 khan, US sorkar chuan ruihhlo hmanga sumdawngte beihna atan Burma sorkar chu dollar maktaduai tam tak a pe a, mahse, Burma sorkar hian Khun Sa chéttlatna hmun panna tur kawngpui sial na’n a hmang ta daih a ni.  

Hetiang hian US sorkar chuan khawchhak lama ruihhlo siamna leh sumdawnna hmunpui bei tur hian, pawisa tam tham tak tak leh agent rual a hmang a, Afghanistan leh America khawmualpui laili leh chhim lam – Colombia leh Mexico a ruihhlo (cocaine) sumdawnna tichhe turin sum leh thã tam tak a séng a. DEA a thawk tam takin an nunna an chân tawh a ni. Chu chu miin ruihhlo an do dan chu a ni a. Mizoramah erawh chuan YMA-in an din, SRS hi tihtak hmaipu a ruihhlo do an la ni mai awm a, chu pawh dân zûlzui chiah lova chetna tihluartu a ni.

Zu do ber mai hi kan la lâp awm e. Mizoram khaw ṭhenkhatin ‘zu awm lohna khua’ (dry village) a inpuang meuhva an tih pawhin, hetiang khuaah hian zu lei tur awm lo tawp chu a ni ngai lo. A puan leh a langa zu awm lohna anga inlantir hi kan phak tawk vel a ni awm asin. Kan sorkar hian tunhma aṭang khan zu hi a khap reng a, kohhranin a do reng a, khawtlâng hruaitu leh tlawmngai pâwlin an do reng bawk a. Mahse, zu in tur leh a intu an la awm reng tho. Dân meuh siama zu khap a nih ṭan chu, kum 1997 February ni 20 aṭanga Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 hman ṭan kha a ni awm e.

Kum 2014 khan zu khapna dan chu thlahdul a dan thar, Mizoram Liquor Prohibition and Control Act chu hman a ni a. He dân hmang hian zu zawrhna dawr pawh hawn a ni a. Mahse, kum 2019 kum bulah khan he dân hi paiha zu zawrhna dawrte kharna turin Mizoram Liqour Prohibition Act chu siamin, zu khap bur hi kalpui chhunzawm leh a ni. He dân emaw, a hmalama MLTP Act kan tih emaw khan he ramah hian zu a tibo lo chiang hle tih chu a hretute vek kan ni awm e.

Kum 1997 aṭanga MLTP Act hmanga zu khap ṭantu Congress sorkar khan tih tak takin zu tihrêm a tum lo tih kan chiang ang bawkin, he dân hmanga kum 10 zet zu khap zuitu MNF sorkar pawh khan a ti tak tak chuang lo tih kan hria. Zu khap sorkar nih an duh a, chu pawh kohhran mitmei vèn vang liau liau a nih bakah, zu khaptu leh khap duhtu ni a inlantir hi, vote hmuhna ṭha tak leh sorkarna chelha thuneihna chan theihna kailawn a an ngaih avang mai mai a ni. Zu khap tura beih tak tak leh thã thawh tak tak an ni lo.

Zu khaptu sorkar ṭhuthmun Aizawl khawpui daifemah hian a duh tan chuan zu lei tur a awm reng a. Lirthei che hleithei lo khawpa tam an kal nitin a ni. Kum 1920 leh 1933 inkara US sorkarin zu khapna dân a kenkawh (a hnu a an siam tak hlauh) lai kha chuan an ti tak tak khawp a, zu tawlhrûk hmangte leh dân kengkawhtute kha silai nen an inkap a, tam tak an thi a, an ti tak tak a ni. Keini chu kan khawpui ber daifema zu siamna, zawrhna leh inna hmunpui pawh tireh theih lo kan la ni.   

Tunhnai lawk khan Ramngvamual velah khuan Aizawl lam pana lirthei kalte chu Police-in lo tidingin an dap ṭhin a. Ṭhenkhat sawi dan chuan an man sakte pawhin pawisa tih tham deuh an pek chuan an zu man kha an nei let leh thei a, a chang phei chuan zat leh zata insem changte pawh an nei a ni awm e. Hei hi kohhran duhdan anga ropui taka langa kan zu khap dan chen leh phak táwk chu a ni awm e. Pathianni a Pathian Lehkhabu Thianghlim leh Hlabu zakzeh a nalh taka inchei a Biak In lam pan ṭhin tam tak hi, ni 5 chhunga an thawhna pisa lama mipui chanâi thlenga eiru hreh hauh lote an ni miau mai a, nun lem hi kan bansan thei lo. 

Zu emaw thil reng reng hi sorkarin a khap a nih chuan, mipui thlan sorkar a nih ang ngeiin tih takzetin mipui duhdan ni a a pawm chu a khap tur a ni. ‘Chhan loh aiah Luka’ tih ang chen vel chauhva thil tih a, a tak tak thleng ngam lova thil khap hi sim a hun tawh hle. Hremna lek tura dânin a ziah ang ngeiin, dân bawhchhiate hi an hrem ngai lova, ti tak tak sela chuan na takin an hrem ngei ang. Mahse, sum duh bawk, zu duh ve bawkin dân an kenkawh a, chutianga dân kengkawhtute chu hrem lohva an chhuah zel chhung chuan, tun a kan dinhmun ang bak hi hma kan sâwn ngai lovang. 

A dân siamte kengkawh ṭha thei lo sorkar hi kan nei rei ta hle a. Zah nachang an hre lova, mipui pawhin dân kengkawh ṭha lotute thiltih hi mak pawh kan ti tawh lova, thil nihphung ve reng emaw kan ti a nih ber tak hi. Dân siam a kengkawh thei lo leh, thupek chhuah a kenkawh zui loh hi thil zahthlak a ni a, dân siamtu leh thupêk chhuahtu mualphona tawpkhâwk a ni. Mahse, zah nachang hre lo chu tih ngaihna an awm chuang lo. Thil kan khap a, a tak a kan kengkawh thei a nih chuan a ṭha e; a nih loh chuan khap loh law law a fuh zawk. Tuna kan sokarin thil a khap a, khapna dan a kenkawh dan hi zawng, lemchanna mai a ni a, khap tih chin duhtawk a, a tak a kalpui ngai chuang si lo, nun lem mai a ni e.