KOHHRAN leh SRS

Indopui II-na chawk chhuaktu German dictator Adolf Hitler-a Nazi sorkar khan kum 1941-45 inkâr chhung khan, Juda mi maktaduai 6 chuang a that/ thahtir a, a tam ber chu Concentration Camp-ah khalhkhâwm a, kharkhip a silaimu ren na'n boruak chhia a ur hlum an ni a. An chetna hmun hi tam tak awm mahse Germany-in chakna hmanga a awp luih, Poland rama Auschwitz concentration camp kha a rapthlâk ber pawla sawi zui a ni. Hetianga Hitler-a kaihhruai German sorkarin Juda a suat buaih buaih lai hian, kohhran lian ber Catholic Kohhran chu a ngawi tlat mai a. Heta an ngawih tlat chhan hi Kristian ram Germany tih lungawi loh hlauhna rilru leh khatih laia Isua Krista khengbettu a puh avanga Juda huatna rilru (anti-semitism) vangah mi tam tak chuan an ngai a. Hetih hunlaia Catholic kohhran hruaitu lu ber Pope dinhmun luahtute chu Pope Pius XI leh Pope Pius XII te an ni. 

Indopui II-na a Germany tlâwm tawh hnu kum tam tak, kum 1993 khan Vatican (Catholic ram/hmunpui) chuan Israel chu ram zalèn a nihna pawmin palai intirh tawn remtih a ni a. Pope John Paul-II khan kum 1998 March thla khan Juda-te tihduhdah a thah buaih buaih hun (holocaust) laia Catholic kohhranin a tihtur ti lova, Judate a tanpui tawk loh avangin thupha a chawi ta a. Pope zinga Judate laka thupha chawi/ngaihdam dil hmasa ber a ni. Kum 2000 khan Israel rama Nazi ho kuttuarte hriatrengna lung an phunna, Jerusalem khawpui thlang lama awm, Yad Vashem hmun tlawhin tawngtaina hun a hman bakah German sorkarin nunrâwng taka Juda-te tichimit tura a beih laia kohhran a ngawih reng chungchangah thupha a chawi nawn leh a ni. 

“Khawngaihna a khat” (The Great Mercy Pope) tia vuah hial, Pope John Paul II hian kohhranin a tih loh tawp tur a tih (commission) emaw a tihtur a tih loh (omission) emaw chungchangah hian kohhran aiawh a thupha chawina a nei nual a. Chu’ng zinga langsar zualte chu, hmanlai a mithiam leh miril (scientist/ philosopher) thenkhat Galileo Galilei chunga kohhran rorêl dan leh mi tam tak kohhran thupèk a hálhlum an nih hnu a ‘Protestant’ lo pianna chhan, Africa ram midumte sala chhawr luih chungchanga kohhran inhnamhnawihna te, kum AD 1204 a Jerusalem lâklet leh tuma Europe khawmualpuia Kristian ramte’n Catholic kohhran tirha Constantinople khua a an chêt dan chungchangahte a ni. Khatiang mi a nih avang khan Pope John Paul II kha khawvelin a ngaisâng a ni. 

Mizoram buai tan tirh chhoh khan kohhran, a bikin Presbyterian kohhran khan tharum thawhna leh thisen chhuahna leh mipui mimir tawrhna kha tawp se an duh thu thuchhuah an siam thin a. Rammu tan tir, MNF (Mizoram sorkar tia invuah) hruaitute khan an ngaithei vak lova, lehkha pawh an inthawn tawn nasa hle a. MNF hruaitute, a bikin Home Minister Pu Sainghaka leh Vice President Pu Lalnunmawia te kha chuan kohhran hruaitute kha India sorkar nêk ngam si lova an ‘sorkar’ ringawt nêkah leh India sorkar lam tangah an puh a. Mizote tan zalenna sâng ber an duh a, chu chu phalsak lovin India sorkarin tharum nen awpbeh a tum nia sawiin, sipai tam tak a rawn tir a chu chu sawisel ve turin an phut a ni ber. Kohhran hruaitute kha Citizen’s Committee hming invuahin an kal a, a hun lai kha chuan palài hna an thawh khan tuboh leh dolung inkâra awm dik tak an ni a, mahse, hun lokal zelah remna a lo thlen theih phah tiin sawi ta ila a dik ang.

Ruihhlo hi a awm ve tak nà-in tunhma kha chuan Mizote hian kan buaipui vak ngai lova, kum 1984 a ruihhlo vanga thi mi pakhat chhinchhiah kha, Mizorama ruihhlo vanga thi hriat hmasak ber a ni. Ruihhlo vanga thi hi an tam chho ta telh telh a, a tira heroin vanga thi zeuh zeuh kha, kan thalaite’n nachhâwkna chikhat, spasmo proxyvon/ parvon spa an hmansual tan aṭang khan, kumtin thihpui an tam chho ta telh telh a. Nawrna a nat avanga kum 1984 a zu zawrh tan, kum 3 pawh kalpui lohva a hnu a khap leh khap lova kalpui a, kum 1995 a zu khap burna dân siam a nih a, 1997 kum bula hman tan a nih lai khan, zu vanga thi sawi tham an awm lo. Mahse, kan thalaite thih zawih zawihna chhan ruihhlo (nachhâwkna) khuahkhirhna tur dân chu sorkarin a siam thei thlawt lova, kohhran pawhin chuti takin a ngaimawhin a lang hek lo.

Kum 2000 aṭang khan ruihhlo vanga thi an tam zual ta a, kum 2002 (mi 93 an thih kum) tih lohvah chuan, kumtinin ruihhlo vangin mi za chuang an thi ziah a, kum 2003 khan 136 an thi a 2004 phei chuan mi 143 lai an thi a. Hetianga kan thalaite ruihhlo vanga an thih tam ták em avang hian, YMA inkhâwmpui chuan ruihhlo do hi a thupui berah a neih ta a. Hemi hnu lawk hian Mizo Tlangval (MTV) inti pâwl chu ruihhlo dova rammu ang rengin an rawn che a, a hnu-ah YMA chuan ruihhlo do tur bik pâwl, Supply Reduction Service (SRS) a tih chu a din a. MTV ai mahin an che râwvà ta emaw tih tur a ni. 

SRS din hma lawk leh din hnu a thil thleng langsar zualte - 1. Kum 2004 October ni 12-a Aizawl Post chanchinbu-in a ziah danin Bawngkawn veng Joint Action Committee (JAC) leh Village Council tangrualte chuan an veng chhunga mi 40-te chu ruihhlo leh ruihtheih thildang zuara puhin an veng aṭangin an hnawtchhuak. 2. Ruihhlo zuar thin a puh, Lalliana chu MTV invuahte’n a ngalrèkah an vaw tliak (Vanglaini February 28, 2005). 3. Thuampui venga khawsa Zokhuma chu ruihhlo zuar thin a puh a nih avangin January 22, 2005 khan mipui pungkhâwmin kut an thlak a, a maruti car hâl a ni bawk a, hei hi chanchinbu hrang hrangah a chhuak. 4. Bawngkawna chèng, Kâwlchhûngi lirthei leh Remchhûngi in chu January 26, 2005 khan mi pungkhawmin an tichhia. 5. February ni 25, 2005 khan Republic Venga Zothanbuanga chènna in chu suasam a ni (Tawrhbawm, February 28, 2005).

6. MTV commander nia insawi, Vanlalzuia chuan February ni 23, 2005 khan ruihhlo hmanga sumdawng mi 5 rapthlak taka an nghaisak dan thuchhuah siamin a sawi a, he a thuchhuah hi a ngai ngaiin Vanglaini chanchinbu, February ni 28, 2005 ah tihchhuah a ni. 7. Tuirial Airfield venga awm zu zuar nia sawi, Famkima chènna in chu an veng ami nia hriatte’n an thiah sak. 8. Silchar Sonai Road a khawsa Islam Laskar (44) chu Khatla YMA Branch te kuta a awm laiin May ni 5, 2005 khan in chhawng 4-na aṭangin a zuangthla a, a hliam na hle (Aizawl Post, May 9, 2005). 

9. Hemi kum vek March ni 13 khan tlangval pahnih chu zu an pai avangin an man a, an ngalrèk a kawl buntirin, kawngsirah kawng kal zawng zawng hmuh theih tura pho an ni. (Vanglaini, March 14, 2005). He chanchinbu vekin a ziah dan chuan, Rangvamual VDP hruaitute hian ruihhlo leh zu kawl an mante lakah pawisa chhuhsakin, VDP sènso phuhruk na’n an hmang thin. 10. May ni 16, 2005 khan ruihhlo zuara puh Meitei pakhat, Rajen Singh chu SRS hovin an nghaisa a, May ni 18 khan a hliam tuar lovin Bethesda Hospital-ah a thi (Aizawl Post). 11. May 2007 tir lam khan SRS, North Zone te’n Ganja quintal 2 hralh tur nei a an rinhlelh, C. Lalbiakliana (55) Mission Vengthlang chu Tuirial-ah an man a. SRS North Zone pisa-ah hruaiin, hetah hian Excise department hotute kut a thlen hma-in a thi a. A kutah ganja man a ni lova, SRS te hian kut an thlak tih an pha lo (P.C. Lalnghinglova, Chhingchhip, Camp Hyderabad thuziah, May, 2007). Thi zeuh zeuh, nghaisak zeuh zeuh, a titu hriatchian loh, finfiah theih loh chu khatih hunlai khan an tam mai a, Mizoramin hun thim tak a tawng a, mimal zalenna leh chanvo (human rights) rahbeh a ni a, mitin nun a zalên lova, min haw deuhtu thenawm leh hmelhriatte’n dâwtin min hék mai ang tih hlau zek zek a, thaw dep dep an tam áwm e. 

Khatianga tualthi, thenkhat chu arte thih deuh mai mai leh, mahni mihringpui kutthlâk chiam mai te, an in lum aṭanga nunau hnawhchhuahte a thlen lai khan, Juda hnam suat a nih laia Catholic kohhran a ngawi ang mai khan kohhran chu a ngawi tlat mai a. Tualthahna, kut inthlâkna, thisen chhuahna leh inhnawhchhuahna thleng te demna thu kha kohhran hruaitute kâ aṭangin a chhuah âwm kan hre hauh lo. Chu a hnêkin chumi kohhranin SRS hnenah chêng chuti zat an hlan tih kha kan hre zur zut zawk a ni kha. Mahni mihringpuite laka hleilènna leh tharum thawhna ang chi reng reng hi, kan sakhaw hruaitute hian a lang a an dem a hun tawh a, chu chu sakhaw zirtirna-in a tum pawh niin a lang. Ram dân anga thil kalpui a, ram dân zah tura kohhran member-te zirtir pawh hi kohhran ziktluak tan chuan tih mâkmawh ni âwm tak a ni si a. 

Kan Synod Moderator emaw hi Pope John Paul II anga kohhran hruaitu a nihna anga tharum thawh a, mahni mihringpuite that a nghaisatute hnena thupha chawi turin kan phut hranpa hauh loving. Mahse, MNF-te’n zalenna an sual avanga mipuite tawrhna a reh theihna atan a, thuchhuah an siam ang tiat tal kha chuan an kohhran member-te leh member nilote tan pawh hetianga chêtna leh dân bawhchhia a, a mihring puite dikna leh chanvo palzût a, tharum thawh a, mi thihna hial thlentute zilhna thu tak hi chu beisei ta ila, beisei sâng lutuk kan ni lèm dawn em ni? MNF ho an insawithiam ang khan hetianga ruihhlo do chhuanlam a, mi kutthlâk thinte pawh hi an insawithiam thovang tih a chiang. Adolf Hitler-a ngei pawh khan tharum hmanga khawvel pum awp leh Juda suat buaih buaih kha chhuanlam tha fe a nei vet ho tih kan hriat a tha ang. Tharum thawhna, ram dân bawhchhiatna leh mihringpuite dikna leh chanvo rahbehna a thlen hi chuan, a demna tal chu kohhran hruaitute hnen aṭangin beisei kan tam khawp ang. Engpawh nise, dân a awm a, dân kalha thiltitu, dân lo bawk a kut lo thlâk hi dân bawhchhiatna thuah hnih mai a ni a, dân bawhchhetu chu dân kengkawhtute’n manin, dân rorèlna court-a dân hmanga a chungthu rêl ni mai rawh se.