Guest writer
HC Vanlalruata
ZIRLAI PÂWL
Kum engemawzat kal ta-ah khan hnamdang officer, khatihlaia Agriculture department Director khan, Mizoram chanvo bil turah khan a fa thunin Mizo pakhat chanái a chantir a. Chumi duh lohna lantir chuan zirlaite’n nawrh an huaihawt a. Chu nawrhna kal zelah chuan, hetihlai a sorkar laipui leh rammu mek MNF-te, remna leh muanna a awm theihna atana an inbiakna-ah, Mizoram UT a sorkar lai mek chu inremna dàltu ni a hria-in zirlaite hian an dodal zui ta a. Chief Minister bang tura nawrna-in a zui a. Khatihlai a zirlai pâwl lian MZP kha sorkar chakna hmanga nuai chiam tákah chuan a tlachhia a, tun thlengin ngai a awh leh thei ta meuh lo. ‘Remna leh muanna maichamah MZP kha halral thil hlanah a inhlàn’ ti zawng pawhin a sawi theih awm e.
Khatih hunlai khan MZP leh Students Joint Action Committee (SJAC) te, Shillong a inbun MSU te khan remna leh muanna thlen theihna atan an bei nasa hle a. Tam tak chu man a thubuai rip tak tak siamsak an ni a. Engemawzat chu sorkar khan ramhnuai-ah a um lut bawk. Kum 1984-a remna leh muanna an aupui chiam avang leh, remna atana lalṭhuthleng kian tura second khat pawh inngaihtuah lo tura mipui hma a intiam, sorkar thar kan han neih pawh khan remna aiin thuneihna chelh zui an duh zawk ta ni a a lan avangin, zirlaite hian Inremna Thuthlung ziah thleng khan nawrh an huaihawt chho a ni.
Khatih hunlai kha chu tun hun nena tehkhin hleih theih niin a lang lova. Zirlaite tihtur kha an hmaah a inchhawp chho zel a ni ber awm e. Tunhnu hian zirlai pâwl emaw tlawmngai pâwl emaw hian tihtur leh buaipui tur (issue) an nei ta mang lova, chuvangin tihtur, sorkar kar leh dodalna tur emaw hi a zawnin an zawng ta a ang hle ṭhin. Tun ṭuma Higher and Technical Education director atana IAS officer Pi Nazuk Kumar dah a nih duh lohna an lantir pawh hi sorkar kar leh dodalna tur zawng chawp an ang hle.
Hemi chungchanga MSU hruaitute chhuanlam kha a dawrâwm satliah lova, thudiklo hmangin zirlaite an fuihpawrh a, mipui hnenah thu dik lo an sawi bawk a ni. Technical lam zir tur thlan kawngah hian ngaihdan in ang lo a awm tawh ṭhin a, zirlaite pawhin lungawi lohna an lantir fo tawh tih chu kan hre vek. Khatianga thil a thlen avang khan, a bik takin Mizoram leilung fate vohbik an nihna atan sorkarin kaihhruaina pawh a siam a, mahse, Mizoram chhunga hnamdang awm ve, rampawn mi (foreigner)-a puhte thlan an nih leh ṭhin avanga lungawi lohna lantir ṭhin an ni a. MSU hruaitute sawi ang hian hetianga thiltih a awm lai a Director hi hnamdang ni lovin Mizo an ni deuh zel a, pakhat phei chu hun rei fé a hna a chawlhtir a nih kha.
Hetianga thu dik ziktluak lo tak hmanga hnamdang officer, kan state sorkara hnathawkte bitum kan ching hi a ṭha lo hle mai a, diktak chuan rilru zim leh thliarkâr rilru aṭanga lo chhuak a ni duh hle. A tlangpuiin hnamdang lo zinte hian Mizote hi mikhual chunga ṭhat chhuah leh lawm thiam (hospitable) takin min hmu ṭhin a, chutihlaia Mizo ni lo apiang ngaithei lo (racist) lutuk anga min hmuh theihna atan a thiltih kan ching leh thin hi a pawi takzet a ni. Eng pâwlin emaw hnamdang ngaithei lo lutuk anga chét an thawh hian, Mizo hnam pumpui hmél a mâwk a ni tih hriat a hun ta hle.
A thuhrimin, sorkar hnathawkte hi mipui thlan sorkar thuhnuai a awm an ni a. An duh duha thil ti ngawt leh dân pèla sapatal thei pawh an ni ngawt lo. Tun ang hunah ngat phei hi chuan a department enkawltu Minister ráwn der hauh lova thutlûkna siam a, a thawhna state mipuite tilungawilo zawnga che buan buan duh tur khawpa mâwl, IAS officer hi an awmin a rinawm tawh loh. Kum 2018 inthlanpui hma a Election Commission thuneihna hmachhuana chêt la, hnamdang officer pakhat kha chu a boruak a dang daih thung. School Education leh Higher and Technical Education changtu Minister-te hi zirlai hruaitu lo ni tawh an ni a, MSU-te’n an hlauh ni a an sawi ang zawnga thilti lo tura ngaih an ni bawk.
Zirlai pâwl hruaitute hi hman deuh aṭang khan hnamdang sumdawngte hnen aṭanga tukluih sum khawn (extortion) chingah puh an ni ṭhin a. Hei hi dem an hlawhna pakhat a nih rualin, zirlai pâwl hmél tibaltu a ni a. State danga zirlai pâwl hruaitute tihdan ve tho a nih avanga sawi mam vak chi niin a lang hranpa lo. Zirlai pâwlin an sum mamawh ang an khawn hi chu tuma’n an sawisel viau pawhin a lang lova, mahse, mahni mimal hamhaina anga lang thei erawh chu a zia lo hle a, ṭhenkhat phei chu hnamdang sumdawng hnen aṭanga tukluih sum an khawn hmanga chhungkaw châwm ni awma sawi pawh an awm a, hei hi a dik a nih vaih chuan a zahthlakin a mualphothlák khawp ang le.
Tun hnai thilthleng hi sawi zui leh ta ila. Thudik ziktluak lo hmanga hnamdang officer an nawr chiam mai kha zia lo tak a ni a. A IAS nihpui emaw officer dang, tute’n emaw a dinhmun an itsik vanga infuihpawrh a awm thei em tih thlenga ngaihtuah theih a ni a. He officer hi nihnih/khat kár lek leka an sawn sek mai ni a an sawi phei hi chu zia lo tak a ni a, sorkar thultho leh nêp hnuhma a ngaih chi a ni. Sorkar mi ni lo, pawnlam mi an inrawlh avanga thutlûkna siam tawh thlâk hrim hrim hi; a hminga sorkar ve riang ruang tan chuan thil ropui lo tak a ni hrim hrim tih hi kan hriat a hun ta hle mai.
Kan larsap hlui A.R. Kohli khan zirtirtu ṭhenkhat a hau a, “Khawtlâng leh kohhranah in inhmang a, politics-ah in inrawlh bawk a. In tih loh tur hlir tiin in tih ber tur zirtir hna in thawk lo thung a. ‘Teachers’ (zirtirtu) ni lovin ‘Cheaters’ (mi bumhmang) in ni,” a ti zék tawh a. A dik thui viau awm asin. Kan ramah hian politician-in politics dawhsanah Pathian thu an sawi a, kohhran hruaitute’n Biakin dawhsan (pulpit) aṭangin politics an sawi thung bawk a. Chutiang zelin zirlai leh khawtlâng ṭhatna tur atana thawktu pâwl lian hruaitute pawh hian an nihna nena inhmeh leh an tihtur ni awm tak aiin, politics leihlawn atan an awmna pâwl hman an ching ta hle tih chu tuma’n kan hai tawh loh hi.
Kan ram hruaitu leh hruai tum, ‘politician’ kan tih mai, a bik takin political party hruaitu lawkte pawh hi an tidik lo. An party hruaitute zinga langsar deuh leh an dinhmun rawn chuh pha tura an hlauhthàwnte beng hniam hna hi an thawk nasa a. Ram hruaitu la ni zel tura inzirtir leh chher kawngah chuan an pachhe ve ngawt mai. Chutianga an inbeng hniam zel avang chuan inthlan dawna tlin an duh leh bawk si avangin political party a tel ngai lo, kohhran, khawtlâng leh zirlai pâwl lama inhmangte sawm kual dun dun an ching leh si.
Hei hi kan hri vei mek leh kan ram dinhmun a nih miau avangin, zirlai pâwl hruaitu leh Central YMA bakah, district tin a YMA hruaitute chuan an hruaitu nihna pâwl chu politics a rahbi tukna hmanrua atan hman an uar ta hle a. MP leh MLA ni thei tura political party chhûng a intuaihriam aia politics rawngkai lo pâwl a nihna sang a chelh, hman ṭangkai theih a nih tak zawk avangin, chutiang zawng chuan he ram hi a kal nasa ta hle a. Kan chhangchhe ta telh telh a, piangthar ṭha leh thuhriltu lar ni tura pianthar hma a nun bawrãw tak nih a ngaih hun lai kha kan la pel thei meuh lo chu a ni awm asin.
Engpawhnise, politics-a luh huna dinhmun ṭha chan theih nghal kan duh luatah hian, kan hruai mek pâwl leh pâwl a awmte hi boruak siamna atana hman khawloh kan ching hi a pawi hle a. Mizote hmingṭhatna tichhe thei, hnamdang ngai thei lo lutuk hnam anga khawvelin min hmuh ngei ngeina atan a hnam hmai timâwktute hi, he ram leh hnam hian a mamawh hranpa lo tih hi hria ila. Mahni mimal hmakhua atana sorkar nawr leh dodalna tur (issue) zawn chawp hi sim a hun a, chutah chuan Mizo hnam hmél tibal thei phei chu tih loh hram i tum teh ang u.