ZO LEH VAI

Kâr kalta khan Lunglei-ah kan zin a, zing karah in­sawizawiin ka chhuak a, a hma tawh lo hle-in ka hre na a, kawngpui kama Mizo dawr inhawng chu kutzungtanga thliah tham lek, khawvar lam arsi ang pharh a ni a. Vai dawr chu a inhawng kim titih a, ‘Mizo dawr’ inhawng ka hmuh ṭhenkhat kha chu a neitu anga lang Mizo, a taka enkawltu vai ni tlata rinna ka nei a. Ka rinna hi chak vak lo mahse ka rinhlelh hi chu rinhlelh áwm tak a lo ni ve fo. Tlai lamah lah chuan Mizo dawrte chu an khar hma zawk leh lawi si niin ka hmu. Hemi hma kâr hian Khatla West huam chhung a kan Civil Secretariat-ah zing dar 10-ah ka kal a, sorkar hnathawk pisa thleng hman an la tlem tih hriat takin lirthei inhung hmuh tur a tlem hle. 

Nikum kum bul lam khan Myanmar rama Mizo awmna khawpui Tahan-ah hapta khat vel kan han châm a. Tahan khawpuia Mizo sumdawngte chu an tho hma-in an dawr an hawng hma hle tih ka hmuh rualin an taima em em a, hausak pawh an hausa hle tih kan hmu bawk. Mizovin Kâwl (a ṭhenin Kawlvai) kan tihte aia taima kan hmu hnem viau. Keini lam aiin khua a lumin hna thawh a nuam lo fe zawk a. Mahse, chhungtin khi tui, kawlphetha leh thildang dangah an intodelh em em a, chumi piah lamah an khawsa thei a, sum an ngah hle. 

Tahan khawpui a Mizo cheng tam ber khi, Chin Hills a awm tam tak, Zofate thlangtlâk laia Mizoram thleng thla lova chambângte an ni ve lova. Mizoram an thlen hnu-a chhan hrang hrang vanga let chhova, Tahan phaizawl han luah lum leh tute an ni. Tam tak chu ram tha zuana let leh a, a huhova leilet nei tura chhote an nih laiin, tam tak chu kum 1948 bâwr a Burma-in zalenna a hmuh chhoh lai vela sorkarin, a ram humhimtu sipai a mamawh laia Mizoram aṭanga chhova sipai a han tangte leh, an thlah kal zelte an ni a. British India hnuaia Burma a awm laia sipai a tang chambâng ta an awm bawk a. Rambuai avanga tlanchhia a chambâng ta an awm bawk. Tahan khawpui pawh hi Zofa tam ber chênna, Chin State chhunga awm lovin Sagaing Division chhunga awm a ni. 

Sawi takah chuan Tahan khawpui a chêngte khian Mizo nuna bet tlat, tlawmngaihna kha an la vawng nung  tha em em a. Kohhran hrang hranga an hruaitute engemawzat kan kawm kualna a ka hmuh chu, Mizorama kan kohhran hruaitute anga sap tihdan ngaisâng leh an duhdan ang  zel, a dik bera pawm an ni ve lo khi a ni. Zu dawr a awm bakah chaw dàwr kan tih mai eitur hrang hrang zawrhnaah pawh, zu dawm mai tur a awm vek a. Helam anga kohhran leh khawtlang hruaitute’n an buaipui ve loh vang ni maw - zu avang a buai leh harsatna nei hmuh tur an awm meuh lo. Zu an in avangin buaina an siam lova, an rui bûk bûk lova, an thatchhiat phah hek lo tih chu kan hmuh dan a ni. 
Sikul naupang zinglam sikul kai tan hun darkar khat a tihtlai kan chai luai luai a, tuna sorkar tharin a tihtlai tak ang hi hnamdang hian an buaipui ve pawh kan hre lova, Tahan khawpui a Zofate khi chu an thawh hma em avangin an buai dawn lo tih a chiang nghal. Mizo nunphung pangngai-ah pawh khan, dar 8 a sikul tan hi buaina tur a awm lova, dar 7-ah pawh tan sela buai lo tur kan ni. Mahse, zirlai an tho tlai tawh a, nu leh pa tam tak an tho tlaiin an thatchhe tawh a, chu nunphung thar, hmasawn emaw inti chunga pachhiatna khura min hruai lut mektu nisi chuan min run mek a. Nu ṭhenkhatin an fate sikul kal hma avang a an pumpui that loh phah niâwm a an sawi phei hi chu, an mawng an hlim a, pasalte tana mâk vang vangna chhan tling a ni. 

Mizoramah hian sorkar bakah nasa taka kan nun kaihruaitu kan nei a, chu chu kohhran leh tlàwmngai pâwl an ni. Zing taka dawr hawng thei lo/ peih lo pawhin zan lamah hawng rei tal sela chuan a hnathawh chhung a rei ang a, hlâwkna pawh a nei ang. Kohhran zan lam inkhawm hun avangin sumdawngte’n an dàwr an khar hma a ngai a. Inkhawm lem lova dawr hawn rei duhte pawh tlawmngai pâwlin dawr hawn rei an khap ta zel a. Khua hi a var mawlh lo a ni. Hman deuh tawh khan Bazar Bungkawn a dawr hawng rei deuh pakhat kha, khawilo kal paha coffee in na’n a kan hman thin laiin, Dawrpui khawtlangin a hawn chin tur an bituk sak ta tlat a. Tunah pawh Assam Rifles Quarter Guard thlanga lirthei hmanga eitur zuarte pawh an dawr hawn hun an bituk sak leh pek tawh hi. 

Chu mai a la ni lo. Sakhaw/ kohhran rindan a kan Pathianni (Sunday) serh ve lova Inrinni (Sabbath) serh zawkte pawh Sunday a dawr an hawn khapsak duh kan ni a. Hei phei hi chu tun thleng hian hmun tam takah an la ti àwm e. Central YMA meuhvin hmanah khan Aizawl veng thenkhata Seventh Day kohhran mite’n Sunday a dawr an hawn an khapsak tawh nghe nghe kha. Khati vel kha kan ni a, hmasâwn tlak kan ni lo chu ti dawt lo mah ila, hmasawn zawng a kal kan tum apiangin khawi aṭang emaw chuan dodàlna a la awm zel a. Hnathawh tama hlawhchhuah tam, thawh rei leh thawhrim lam hi zawng kan la hawi mawlh lo a nih hi.

Kawng dang dangah pawh hna kan thawh tam theihna tur hi kan dap a ngai tak meuhva, hunawl kan ngah avanga zelthel a, zawmthâwt leh, thatchhiat lam pan mek reng kan ni. Chu nih phung chu a zahthlak tih kan hriat a hun tawh. Mizorama phailam company-te’n pisa an rawn hawn ve tak hnu a zahthlak tak kan hmuh ṭhin chu office hna tan hun hma a vai hnathawkte an thlen tawh lai a, Mizo hnathawk ṭhenkhat an tlai deuh ziah hi a ni a. Car ka siamtirna-ah hetiang hi ka hmu fo tawh a, Bagha khua vela Mizo KS zuk khawsa ai mahin hnam zahawmna a khawih zawk daih. Chutih laiin mimal enkawl bank, financial institution leh dawr thenkhata kan Mizo nula leh tlangvalte, anmahni dawrtute an lo biak dan a sumdawng an nihna hria a, hma an sawn han hmuh hian a lawmawm ṭhin. 

Kan hnam hi a ral a, hnamdang chimrala kan awm chuan hnamdang thiam loh ni lovin, keimahni Mizote thiam loh a ni ang. Hnathawk lova nuamchèn hnam tam tak an ral tawh. Hnam taima leh thawkrim chu (Judate tiamin) tlémte pawh ropui takin an ding chhuak ṭhin. YMA in ram leh hnam humhalh kum a puan pawh hian vai huatna lam ni lovin, hnathawh kawnga hnamdang nèk ral a, he ram humhalh tur zawng leh taihmak inzirtirna hi a bul leh pawimawh ber a ni tih kan hriat a ngai. Mahni inthunun (self-disciplined) thei chuan midang a thunun thei ṭhin a, kan ram leh hnam dam khawchhuahna, changkànna leh hmasawnna chu kan thawh chhuah tur a ni a, vai thawhchhuah tura kan dah chuan kan ral thùm ngei ang.