KOHHRAN POLITICS!

Kâr kalta Ningani-a Mizoram Peo­ple’s Forum (MPF) hruaitu ṭhen­khatin, Serchhip press club-a chanchinbumite hma a an thusawi chuan sawi zui a hlawh viau mai a. Sawiseltute hi political party pakhat chauh an ni lo leh nghal. Social media lama ngaihdan thawhtu tam tak chuan, politician ni lo, kohhran hruaitute sawi-ah chuan a mawi lo an tih thu an sawi a. Chutiang a tam takin ngaihdan an neih lai chuan, he ramah hian kohhran hruaitute’n pulpit-ah Pathian thu aia politics sawi an ching a, politician-te’n politics dawhsanah Pathian thu sawi an uar hle avangin an sawi awm tura ngai mai pawh an kuh ṭul awm asin. 

Assembly speaker-in MLA a nihna aṭanga Pu Lalduhoma a paih hnu a a bial, Serchhip Assembly biala hun laklawh inthlan lo awm tur hi political party-te chauhvin an urlawk lova. Mizorama inthlan a awm apianga themtleng te zawk ang mai a inrawlh ziah thin, MPF pawhin an urlawk nasa hle a. Hemi pual atana chanchinbumite nena an inkawmnaah MPF Vice president Rev. K. Lalrinmawia chuan "Inthlan dawna min hmangaih thar thutte vote hi kan ba lo," tiin a sawi niin chanchinbute chuan an ziak a. Hei hi sawi zui hlawh leh inhnialna chawk chhuaktu ber chu a ni. 

Hei bakah hian kohhran hmai­phihna atana tih ni awm takin, Rev. K. Lalrinmawia hian, “MPF chu eng political party nen mah an ṭangho lo tih sawiin, eng party unit mah a nih loh thu leh eng party supporter mah a nih loh thu a sawi a. Hetianga sawi hi an lo awm tawh ni a an hriat thu sawiin, dawt hmanga insawimawi ṭhinte chu hnawl ngam turin mipuite a chah a ni,” tiin chanchinbute chuan an ziak a ni. Hei hi kum 2018 kum tawp lama Assembly inthlanpui vote zawn vanglai a ZPM-te’n ‘kohhran hi kan unit a ni mai’ ti a an sawi ni awma an sawi, chhânna a nih hmel hle.

Kohhran hruaitu leh MPF hruaitu nih kawp mekin, inthlan dawna mipui hmangaih thutte vote an bat loh thu chanchinbu kaltlanga mipui hnena a sawi hi han ngaih mai chuan thu ṭha tluangtlam ang reng tak a ni a. Luka ziak anga pawm mai pawh an awm ngei ang. Chutihlai chuan kum 2018 Assembly inthlanpui a ding, Pu Lalduhoma leh khatihlaia PRISM President ṭhin, tuna PC Party hruaitu ni ta Pu Vanlalruata tih loh candidate dang zawng chuan ‘inthlan dawna Serchhip bial hmangaih thuttu’ a puhna angah lo inngai ta se a mawh hauh lovang a. Pu Vanlalzawma (MNF), Pu P C Laltlansanga (INC), Pu Hriata Chhangte (BJP) leh independent a ding pakhat ṭantute rilru tina thei a ni. 

A thuhrimin India ram awpna hnuaia awm Mizoram hian ram puma tihdan phung Parliamentary democracy a kalpui a, political party duh zat zat awm theihna (multi-party system) a ni bawk a. Political party tinin an party candidate tur thlangtu atan nomination committee an nei leh a. Nomination Committee hian inthlanpui a ni emaw, by-election a ni emaw, an party aiawha ding turte an thlang chhuak ṭhin a, an dinna bial tur an ruatsak bawk. Chutiang chu kan kalphung a nih miau avangin inthlan dawna bial mipui emaw Mizoram mipui hmangaih thut ti a puh chi chu an ni bik dawn em maw ni le? Mizoram hmangaih ni a insawi a, party behchhan lova independent a dingte an tlin theih loh lai hian thil hi kan sawi liam puat puat ve bawk a ni.

Thil hi a thling baw hawka sawi a ngai leh ṭhin a, chu chu thil pehhél leh thukhuh ching Mizote zingah hian a ṭul chang a awm leh thin. Kum 1998 kum tawp lam aṭanga sorkarna chelhtu MNF party kha kum 10 an sorkar hnu kum 2008-ah chiang takin an tla a. Chutiang bawkin kum 2008 aṭanga kum 10 chhung sorkarna chelhtu Congress party kha, kum 2018 khan chiang takin an tla bawk. Kum 10 chhung teh meuh sorkarna an chelh tawh hi chuan, sorkar dinglai ninna leh thlâk duhna (anti-incumbency wave) hi chu a awm ve reng tur a ni-ah ngaih a ni a, mahse, chumi piahlam chu a awm niin he party pahnih hruaitu lawkte hian an sawi tlat mai.

Kum 1998-a Congress party paihthlatu MNF kha kum 2008 khan mawngsawh dawtin an tla a, Chief Minister pawh MLA ni pha lovin a tla bawk a. Kha kha MNF hruaitu tam tak chuan kohhran lian ber hruaitute thiltihah an puh. Kum 2008 inthlanpui hma lawk khan Revival Speaker za nufa khan Mizoram dung leh vang fangin MNF sorkar tlâk theihna atan rusum an thlak a ni, an ti tlat mai. A hunlai a, MNF hruaitu lian tak pakhat khan chiang takin ka hnenah min hrilh a, an tlin zawh loh phah ngei a rin thu a sawi nghe nghe a ni. 
An tla ta ngei a. Kum 2008 tawp lama Assembly inthlanpui-ah chuan, kum 10 chhung zet politics thlalera lo vakvai tawh Congress party chuan hneh takin sorkarna an chang ta a. Kum 2013 Assembly inthlanpui-ah pawh a hma aiin Assembly bial an la tam zui a. Mahse, kum 2018 a lo inher chhuah meuh chuan, MNF ang tho khan na takin, mawng sawh dawtin an tla ve leh ta a. An hotupa ber Chief Minister ni lai pawh bial 2-ah a tla a ni. Congress party hruaitu ṭhenkhatin an sawi dan chuan, Revival Speaker ho khan an sorkar tlâkna tur (an party sorkar zui lohna tur) a beihpui an thlâk bakah, Pastor tiamin rawngbawltu engemawzatin Congress tlâk theihna turin pulpit aṭangin thà an thawh a ni. 

Kan ṭhianpa, Congress sorkara minister nihna pawh chelh chuan, a bialah an pastor-in a tlâk theihna tur leh, an sorkar zui lohna turin Biakin dawhsanah thu a sawi fo tih chiang takin, mahse, hlau leh khur chungin, min hrilh a, a tla ta reng a ni. A sawi dan erawh chu Congress sorkarin zu dawr a hawn dodalna avanga an party leh amah an bei-ah a ngai a. An party bakah amah mimal kha a tlak ngei theihna turin kohhran rawngbawltute’n tihtak zetin thà an thawh tih min hrilh a ni.

Kum 10 zet zu khap burna (Cong­ress sorkarin dân siam a a hman zui) hmang chhunzawmtu MNF party hruaitute erawh kha chuan, zu dawr an hawn ve loh avangin kohhran dodalna an hmachhawn chhan an hre mai lo niawm tak a ni a. Synod moderator hlui, MPF President Rev. Chanchinmawia thih chungchangah erawh puhmawh an hlawh nasa hle tih chu a hre pha chin chuan kan la hre awm e. Rev. Chanchinmawia thih dan chungchangah hian, a nupui fanau bakah Mizoram Police leh CBI meuh pawhin mahni intihlum ti a an sawi a, an chhuina report-a an ziah a ni a. Court-ah thehlutin court pawhin a pawm a ni. Mahse, kohhran hmunpui lamin hei hi an pawm loh avangin politics-a inchirhtheh zuina a nasa ta hle a nih kha. 

Political party inbeihna chu lo dahṭha ta ila, kohhran khan pastor satliah mai pawh ni lo, kohhran leh tlawmngai pawlte inzawmkhawmna, MPF hruaitu lú ber meuh, mahni intihlum a sawi kha a pawm thei lova. A chhûngte leh tualchhung kohhran hruaitute’n Biakin a a ruang lakluh loh tura an tihfel tawh kha, kohhran thuneitu sang zawkin thuneihna kengkawhin lakluha vui a ni leh ta a. Mahni intihlum chu sawi loh, a thihna a mawhphurtu a puh deuh reuh kha an awm zui ta a. Kha kha chu a tuartu political party tan chuan a na viau chuan a rinawm. 

Chutiang bawk chuan MPF leh kohhran lian ber hian pha hnuhnawh leh mahse, ‘kohhran hi kan unit a ni mai’ ti a vote zawn vanglai a sawi ṭhintute a hunlai a kohhran lamin an khak hauh si lo kha chu, na taka tla ta Congress party tan chuan tawrh dam a har khawp ang. Mahse, political party-te hi an dawihzep hle tih a tilang thung. MPF-in Election Commission inkaihhruaina siam pawn lam leh, India ram hmundang a an tih ve reng reng loh eng engemaw khuahkhirhna hranpa an duan hi political party-te nena an thawhhona thuthlung tiin an vuah a. Hei hi kan political party hruaitute nep leh dawihzep rah a ni chiang khawp mai. 

Mizoramah hian kohhran leh sorkar hi a inhne hnai viau a. Thil ṭha ang taka lang, ṭha ziktluak lo a ni. Sorkar chu sakhaw tih bik nei lo, kohhran tih bik pawh nei lo (secular) tura ngaih a ni a, kohhran pawl chu sakhaw tih bik nei, kohhran thurin hran pawh nei a, kohhran dangte nena insuihkhawm thei lo a ni. Bible-ah ngei pawh Kaisara thil chu Kaisara hnena pe a, Pathian thil chu Pathian hnena pe tura tih a ni. 

Sorkar thuneihna a hrang a, sorkar thuneitute kalphung pawh a hrang a. Sorkar thuneitute hi an awmna kohhran huangchhungah chuan kohhran thurin leh inkaihhruaina anga kohhran hruaitute thu thu a awm tur an ni ang. Sorkara thutlûkna an siam kawngah erawh kohhran a inrawlh fo chuan a dik lovang. A chhan chu an thutlûkna siam khan Kristian kohhran hrang hrang leh sakhaw dang betute a nghawng vek dawn a, duhsak bik emaw thlauhthlak bik emaw a nei thiang lo. Chuvang tak chuan kohhran hi sorkar thila a inrawlh thûk a rem lo a ni. 

Lawnglenga kan chuan chuan, tui chungah lawng khan kan kal a, tui kha a ṭangkai em em a ni. Mahse, tui kha lawngleng chhunga a luh vaih chuan lawngleng kha a pil ang a, a chhunga chuangte kha kan thi emaw a ni ang. Thil reng reng hi a awmna hmun a pawimawh fova. Eng pawl emaw kohhran emaw a hruaitu nihna hi politics khelhna lama inrawlhna atana hman hi a him lo. “Zirtirtu pawhin zirtir tlat rawh se” tih leh “Roreltuin taima takin rel rawh se,” tih zirtirnate hi a dikin a him a, a tha viau mai.