Guest writer
HC Vanlalruata
CAB
Kan thupui hi taxi tihna a ni lova, tunlai a lar em em Citizenship Amendment Bill lamtawi a ni zawk. He thil hi a nawlpuiin kan sawi tak tak chu nikum chho mai kha a la nia. Parliament-a dân siamṭhatna atan a an ruahman chhoh chu kum 2016 daih tawh kha a ni a. Hemi kum hian Lok Sabha-ah pu lut a sawiho a nih hnu-ah, sawiselna a awm avangin lo zir chiang a a ṭul anga siamṭhat ngaite siamṭha turin hemi kum vek August thla khan Joint Parliamentary Committee (JPC) kutah hlan a ni a. JPC hian Assam a Bengali te awm tamna Barak phairuam (Cachar district) leh Meghalaya an tlawh a, pawl hrang hrang 200 vel aiawhte kawmin thil an sawipui a ni.
Mizoramah chuan hriat theih chinah PRISM-in an ngaihven hmasa ber a, kum 2017 khan khatihlai a Law Minister Pu Lalsawta hnenah an thlen a. Minister hian a thu a pawimawh avangin Chief Minister hovin zau zawk a inrâwn a sawiho ni se tiin a lo rawt a, mahse inhmuhkhawm a awm ta lo hrim hrim niin PRISM hruaitute chuan an sawi. Hemi chungchang hre hmasa ber tur leh ngaihven a Mizo mipui, sorkar leh pawl hrang hrangte hrilh vat tur a ngaih, kan MP pahnihte hian an ngawih bopui nge ni, a tirte-ah an sawi chhuah awm kan hre lo. (Khawiah emaw an lo sawi chhuak a kan hre pha ve lo a ni thei tho bawk a). Engpawh nise, kum 2016 a dan siam tur a chhawp chhuah daih tawh kan buaipui hun hi a tlai hrim hrim tih zep rual a ni lova.
A hre hmasa thei tur MP pahnih nei leh khatih laia sorkarna chelhtute khan a hunah an ngaihven lo tih chu a chiang a. Awmze nei deuhva an bawhzui kha chu a hnu deuh fe a ni a, a tlai tawh hle. Eptu lam pawh an harhvang lo hle tih a chiang a, PRISM-in Law Minister an hmuh chanchinte chanchinbu a a chhuah hnu pawh khan chet an lak awm thawm kan hre bik lo. A tu-a-mah khan an ngaihven lova, Kohhran hovin ṭawngṭai hun an ruat pawh kha Rajya Sabha a putluh tur a an ruahman hnu lam a nih pek kha, a hnu-ah an sawn hma leh ta tho na a.
Chutiang taka a tir a ngaihven hlawh si lo kha, tunhnu hian an ngai pawimawh thar leh ta em em hlawm a, ZPM leh Congress phei chuan an thawh hona chhan ni hialin an sawi a. Lok Sabha inthlanpui leh Assembly by-election atan a an campaign hlapui pawh he ‘CAB’ hi a ni. Chutiang bawkin rorel lai MNF pawhin an sorkar tirhah khan, Cabinet thukhawmin an duh loh thu resolution meuh siamin an lo tilang tawh a. Chief Minister Pu Zoramthanga zin khan Delhi ah Prime Minister leh Union Home Minister-te hmuin CAB an duhlohzia hi a zu sawi tawh niin an sawi a. India hmarchhak political party thenkhatin a huhova Guwahati a CAB dona inkhawm an buatsaih pawhin Pu Zoramthanga hi zu tel ve-in thu pawh a zu sawi a. Nikum lama Congress sorkar lai khan Assembly inkhawmin he dan siamthat tum duh lohna resolution hi lo pulutin lo pawm tawh mahse, MNF sorkar chuan hmanni lawk khan official resolution pulutin an lo pawm nawn tawh bawk a ni.
Chuti khawpa Mizoram leh hmarchhaka political party liante’n an buaipui tak luai luai Citizenship Amendment Bill chu enge maw ni chiah le? Hei hi Citizenship Act, 1955 bung leh chang thenkhat siamthat (amend) na tura rawtna a ni a. Siamthat an rawt lai tak hi India khua leh tui nih theih dan, India Constitution kum 1950 hma lama India rama pianga seilian (citizen by birth) ni lo, chhan dang vanga India khua leh tui nih theihna (citizen by naturalization) chungchang a ni a. Afganistan, Pakistan leh Bangladesh rama sakhua avanga tihduhdah tuartu Hindu, Buddhist, Sikh, Jain, Parsi leh Kristian te India rama lutte chu kum 6 an khawsak tawh chuan India khua-leh-tui nihna pek tur a ni tih a ni.
India hmarchhaka cheng, a bik takin Bangladesh nena ramri intawm Assam leh Meghalaya state-te tan chuan Bangladesh aṭanga Hindu nuai/ maktaduai tel lo lutte an huphurhawm ber ang a, Mizoram leh Mizote tan erawh chuan Bangladesh aṭanga dan kalha lo lut, Buddhist sakhaw bia Chakma ho hi mit timimtu ber a ni a, chu chu CAB kan do huai huai tak nachhan pawh hi ni awm tak a ni e. Bangladesh nena ramri intawm tho, Tripura erawh chu a mihring cheng za zela 60 chuang zet kha East Pakistan (tuna Bangladesh)
aṭanga lo lut an ni a, an Chief Minister ber pawh Bengali hlir an ni tawh a. A ram luah hmasatu leh leilung fa (indigenous people/ natives/ sons of the soil) te chu za zela 30 bawr vel chauh an nih tawh avangin, kan ram hruaitute tawngkam takin a state luahtu tam zawk Bengali ho tan chuan râwt thak tham lek an ni tawh a ni.
Mizoram a buaithlak ber lai chu Chakma-te hming leh puala Autonomous District Council awm hi a ni a. Autonomous District Council an neih avangin schedule tribe an ni nghal vek mai a. Engemawzat hi India zalen hma a awm, khua leh tui an ni tih kan pawm a tul rualin tam tak chu dan kalh a lo lut ru a, inbengbel an nih rinna nghet tak a awm a. Chu’ng ramdang mi, dan lova awm tam tak an awm nia kan hriat rualin CAB hian chutiang ho chu khua leh tui-a pawm lo thei lo turin a siam dawn a ngaihna a awm a, chu chu CAB duh lohna leh hnawk tihna bul ber chu a ni ta a ni.
A nihna takah chuan kan sorkar mutthlu rei lutuk hi a pawi ber mai. Ramdang mi lo lut a inbengbelte dap chhuak a, an ram lama thawn kir zawnga hmalakna hi a la awm lo hrim hrim a. Tlawmngai pawl pawhin helamah hian tih tak takin thâ an la thawh lova, zirlai pawl chiahin chet an thawh tawh. Kan ngaih pawimawhte hi a mak bawk thin a ni e. Ṭhalai tam tak suattu ruihhlo aiin Muslim ram tih lohva an khap ngai reng reng loh zu buaipuiin kan khap a, kan ri luai luai ang chiah hian kan rama ramdang mi, dan kalh a inbengbel tam tak buaipui lovin keimahni bawkin hnathawka kan chhawr, inbengbel leh inbenbel tum pawh ni lo, Inner Line Permit (ILP) nei lo leh thi tawh awmte kan buaipui peih em em thung.
Anni Cachar, Karimganj leh Hailakandi lam aṭanga ILP nena lo lutte hi chu dan anga pawisa chawi an nih bakah kan mamawh vanga kan chawk luh an ni a, dan phal chin bak an awm chuan thawn let tur an ni a, a chhawrtu Mizopa khan thuneitute a hriattir tur a ni. An hnawksak dan hi sawlama dan kalh a inbengbel sing tel nena khaikhin chuan hnawksak lo ang an ni. Mahse, a langsar lai, langsar taka do nuam ti, Mizo kan ni miau si a, a ngaihmawhawm zawk ngaimawh lova hlauhawm lem lo zawk khuk pui ruai hi kan inhmeh ve tawh hrim hrim.
Sorkar laipuia Home Ministry in hmanni lawk khan ramdang mi dan lova lo lutte zawng chhuak a, an rama thawn let vek turin sorkar thuneitute a rawn hriattir a. Task Force te a hming chuan an han din ve na a, ramdang mi pakhatmah an dap chhuak lova, um chhuah phei chu hla tak a ni. Ramdang mi an hriat chhun pawh pawikhawih (ruihhlo tawlh leh adangte) avanga an hriat chhuah chauh an ni a, sorkar hian ramdang mi dap chhuah hna hi a la thawk chhin lo hrim hrim a ni. Chutianga an dap a, an thawn kir loh avang chuan CAB hi a hnawk ta a. Chutih rual erawh chuan a dan siamthat tur han en hian “sakhaw thila tihduhdahna avanga” (due to religious persecutions) lo lutte tih a ni a. Bangladesh hian sakhaw thila tihduhdah an neih loh thu a sawi chamchi bawk a, dan kalha awm leh inbengbelte chu va zawn chhuah a thawn kir mai tur a ni a, CAB hi a hlauhawm lohva a hnawk lo a ni mai dawn a ni.
Hetia politics hmanrua a hmang chiam chiam lo hian sorkar hian a tihtur ti mai sela. Hmanni lawka dan thar siam, The Mizoram Maintenance of Household Registers Act, 2019 hmang khan sawlama mihring cheng chhinchhiah hna thawk hmasa sela (state puma tih tho tur a nih rualin). Chuta ramdangmi an hmuhchhuah chu thawnkir nghal zel sela. Hmana MZP-in ramdang mi an chhinchhiahna kha a hman tangkai theih nghal bawk ang. Thil reng reng hi a sawi a sawi luai luai a, aupui chiam ai chuan a tiha tih chat hi a pawimawh ber. Tlawmngai pawl emaw zirlai pawl emaw chet ngai lovin dan kengkawhtute’n dan hmangin hna thawk se, tunah thawk tan nghal rawh se. Helama sorkarin a ram chhunga a ‘homework’ a tih thatchhiat avang hian mipuiin kan tuar mek a, politics a inchirhtheh na’n kan hmang mai mai a ni. Thawk nghal teh se.