SORKAR HNA

Sorkar hna tihah hian tun tumah chuan employment lam ni lovin sorkarin hna (work) a thawh chung­chang kan tinzâwn ang. Kawng laih a ni emaw, in sak a ni emaw hna hrang hrang hi contractor kuta pe lem lovin sorkar department-in an thawk ve thin a, an tawngkam takah chuan “departmental-in kan thawk” an ti mai thin a. Tunlai tawngkamin sawi ta ila, hetianga sorkar department-in hna a thawh lohva mimal emaw company emaw an thawh tir hian ‘outsource’ kan ti awm e. Chutiang lova an department-in an pawisa neih sa hmanga hna an thawh hi kan sawi tum chu ani a, hetiang a nih hian a tlangpuiin an thawk chhe tlangpui ti ila a sual tampui lovang.

Tun hnaia Comptroller and Auditor General of India-in Mizoram sorkar hnuaia department thenkhat sum hman dan a endikna (audit) chanchin Assembly dawhkana pharhah khan, department dangte la sawi rih lohvin, Rural Development department sum hmandan diklo tarlan kha han bawhzui ila. A tha lo ngawt mai. Rural Development Department hnuaia thawkte chuan kum 2012 leh 2017 inkâr khan ramri hrul, Champhai leh Lungsen block-ah te Border Area Development Program (BADP) hnuaiah kawng lai angin an inziak a. Ramdang nen a inhnè, ramri bula hna thawhna atan a sum pek, BADP hnuai ami hi sorkar laipuiin a hranpa ngat a a rawn ruahman a ni.

Hemi hun chhung (2012-17) hian BADP hnuaiah Mizoram RD Dept chuan depart­ment director kaihhruaina hnuaiah Block Development Officer (BDO) te kaltlang leh department engineer-te hmangin ramri a awm, RD block 16-ah hna hrang hrang 1,760, a vaiin cheng vaibelchhe 178 leh nuai 39 man hu zet a thawk a. Heng zinga hna 299, cheng vaibelchhe 30 leh nuai 88 hu chu Lungsen leh Champhai block-ah te thawh an ni a. CAG auditor-te hian Block 16 zinga heng block pahnihte chauh hi a zir chiang na-in, cheng nuai 719 hu eirukna anga ngaih theih an haichhuak hem mai. Hetiang a nih avang hian CAG hian a tih ngai zen zen loh angin, Police hnen a First Information Report (FIR) thehlut tur leh eiruk thubuai (vigilance case) siam turin Mizoram sorkarah rawtna a thlen nghe nghe a ni. Chu pawh CAG-in hna zawng zawng aṭanga za zela 17 a endikna aṭang ringawt lehnghalin!

Heng eirukna zingah hian a senso zawnga lian ber, cheng nuai 315 senna chu JCB leh truck registration number phuahchawp hmanga hnathawh chungchang hi a ni a. CAG tarlan dan chuan, 2012-17 chhung khan RD Directorate leh Champhai leh Lungsen BDO-te'n, lei lai turin excavator (Mizote'n JCB an tih mai) leh truck te an ruai a. CAG chuan heng hna te a zir chiannaah, excavator leh truck rawihte registration number chu Transport Department chhinchhiahna nen a khaikhin a. Chutah chuan leilaih hna 67-a excavator leh truck rawih anga RD dept thawktute’n an tarlan, sum pek chhuah na’n a an hman te chu excavator leh truck ni lovin auto-rickshaw, scooter, motorcycle (bike), car leh van an ni zawk tih an hmuchhuak.

Hna 20-ah te chuan excavator leh truck te chu hun in ang reng si chhungin hmun hnih, hmun thum, hmun li, hmun nga thlengin hna thawk anga chhinchhiah an ni bawk a. Heng zingah hian JCB anga chhinchhiah pakhat, MZ 04 5304 chu an chhawr rim fal hle. February 13 leh April 7, 2017 inkar khan Champhai block chhungah, Tualcheng leh Pamchung, Vapar leh Murlen, Lungphunlian leh Tualcheng, Hnahlan a Thinglian zau leh ?iau phai leh Dinthar RD pump leh Awmpui phai zau inkâr kawng te lai vek anga chhinchhiah a ni a. He JCB chak tak, hmun 5 a tum khata kawng lai thei hi Transport Department chhinchhiah dan chuan JCB ni lovin bike chi khat, Apache RTR 180 a ni nghe nghe.

CAG-in heng a thil hmuh chhuahte hi department hotute hnenah a thlen a, anni lam chhuanlam chu, JCB neitute’n an khawl regis­tration number-te chu phone hmanga an sawi thin avangin hriat sual palh a awm thei a, chuvang chuan bill-ah te JCB number dik lo ziah palh a awm thei tih a ni a. Hei hi CAG chuan pawm lovin, hemi chungchangah hian FIR thehluh nise, dik lo taka titu chu hrem nise a ti a ni.

Kawng laih hna bakah hian zun/ek in sak hna bakah, Champhai block hnuaia Circuit House hungna leh Keifang tlang a DC Complex hung hna te chu kum 2017 March thla tir khan zawh fel vek angin RD Dept chuan a chhinchhiah a. Hemi hma hian senso belhkhawm cheng nuai 20 pawh pekchhuah vek tawh an ni hlawm. Ama’rawhchu, kum 2017 June-July chhunga CAG auditor-te’n a hmuna an enfiah chuan a khawi hna mah hi thawh tan an la ni lo a. Auditor-te chuan sum hman dan an bihchian chuan BDO te’n hlawhfa rawih na’n cheng nuai 5.68 an hman bakah, hmanraw lei na’n cheng nuai 14.32 an seng angin an lo chhinchhiah vek lawi si a. Department an zawhfiah chuan BDO te’n bill lem an siam chhan an sawifiah thei lo va. CAG chuan he thilah pawh hian FIR thehluh ngei ni se tiin sorkarah a thlen ta a ni.

BADP sum sènga hna chi hrang hrang thawk anga chhinchhiah, sak zawh anga department-in an chhinchhiah hnu a, la sak zawh hauh si loh, a dang engemawzat hmuh chhuah a ni bawk a. Hei hi CAG chuan a ngai thu tak hle a. Report-ah chuan BDO te’n dâwt sawiin sak zawh tawh angin an chhinchhiah a, sum pawh pek chhuah vek ni hlawm mahse 'voucher leh payee receipt-te a awm lo vek' a ti a. Hei vang hian RD Department chuan BADP hnuaia hna thawh dang 1,461 zet chu uluk takin zir chiang sela, heng thil felhlel hmuh chhuah tawh angte hi a awm ve leh awm ve loh chian’ vek rawh se tiin rawtna a thlen a. Heng hna tarlan takte chungchang phei chu Vigilance Dept hriattir ni rawh se a ti a ni.

He department chhuanlam dawrâwm zet zet han chhiar hian an eirukna, mipui sum an khawih chingpen duhdanah hian inchhirna chheté pawh an la nei chuang lo tih a lang a. Excavator hmang anga ziak a, engmah hmang lo leh hnathawk lova an awm si hi, hrem an phu chiang a. Sorkar an hlau lova, an ‘Pathian’ pawh an hlau lova, an mihringpui, rawng an bawlsak mipui pawh an hlau lovin an zah lo tihna a ni. An kohhran a inhmang tak tak leh challang tak tak pawh an tel nual mai thei asin! Hrem an ngai a, official dangin an tih ve ngam tawh lohna tura sorkar a rik rap a hun ta hle.

Mizoram Sorkar hnathawkte hi sorkar chhawr an ni a, inthlang ram (democracy) kan nih avangin mipui rawngbawltu atan a mipuiin sorkar kaltlanga an chhawr an ni. Hlawh leh a behbâwm tha tak an neih bakah hnathawhna atana tul (facilities) hrang hrang pek an ni a. Lirthei, a khalhtu, lirthei tui, a thawm thatna, pisa a an mamawh, an zinin senso zawng zawng (TA/DA) tum sak vek an ni a. An dam loh emaw an chhungte an dam loh pawhin sorkarin an inenkawlna a tum sak vek a, an hna an chawlhsan hnu pawhin pension tha tak a la pe zui. Chuti chunga ram hmasawnna tur leh mipui tana pawimawh an thawhna a pawisa an la eiru ngam reng mai hi chu an huaisàr ngawt mai.

Anmahni department-in thawk lova contractor an thawhtir pawhin mantang ei ngei ngei tum an kat nuk zel a. Tun hnaia Kolasib lama hnamdang contractor hnathawh pawh a enkawl hun a tawp hma daihin a enkawlna pawisa pe lawkin an bibo tawh a, hetiang hrim hrim mai hi kan nih avangin khua hi a vâr lo a ni. Tunah chuan Lokayukta kan nei ta bawk a (nei angah inngai tawh ila) hetianga mipui chanâi leh mipui changkanna tur sum tichingpentute hi kan zuah tawh tur a ni lo. Rural Department thilah pawh hian Police/ ACB-ah FIR thehluh ngei ni sela, theih ni sela chuan Lokayukta hian hna hmasa berah neih teh se. Thingtlang mipui hmasawnna tihchingpen hi chu ngaih thutak hmasak ngei phû a ni e.