Guest writer
HC Vanlalruata
RÂLTLAN
William Shakespeare-a thu leh hla hi Mizote chanchin sawina ni áwm tak a niin ka hre fo thin. ‘Hamlet’ lemchan thawnthu-a Polonia-a’n, "Ka pu, eng thu nge i sawi tak mai,” tih a zawhna, Hamlet-a’n a chhanna: “Thu chauh, hla chauh” tih lai bik të hi, kan hnam leh sorkar tihchhan a a ziah ni awm tak a ni. A thu-in huai takin kan unau Chin mite (Buddhist sakhaw zuitu, Kawl hnam pawh an awm mai thei e) chu sipai general-te’n Myanmar rama mipui thlan sorkar paihthla-a thuneihna an páwnglâk avangin, tam tak an sahimna atan râltlanin an lo lut tih kan hre vek a. Mipui nawlpuiin kan lainat hle tih pawh kan hria.
Kan hriat angin nikum November ni 8-a Myanmar inthlanpui-ah chuan, a hma inthlanpui vawi 2 lo awm tawh aia chiang lehzualin Aung San Suu Kyi kaihhruai National League for Democracy (NLD) leh a thawhpuite’n hnehna an chang a. Ruahman lawk ang chuan, kar hmasa Ningani, April ni 1 kha mipui ai-awh thlan tharte’n thuneihna la a sorkarna an siam hun tura ruahman a ni. Chutiang a nih lai chuan February ni khat khan ṭhàwn lawk pawh awm lovin, nikum November inthlanna kalpui dan kha a dik lo, ti a chhuanlam siamin sipai lalte chuan thuneihna an páwnglâk leh ta thut a nih kha.
Sipai-in sorkar an siam chu sorkarah pawm lovin, Myanmar mipuite chuan sorkar invuah thar chu an thawhpui duh ta lova, chu an thiltih chu sapṭawngin ‘civil disobedience movement’ (CDM) vuahin, an duhlohna lantirna pawh kutzunglai ta pathum tihpir a ni. Sipai hovin thuneihna an páwnglâk duhloh leh dodalna lantira nitina mipui an punkhawm bakah, sorkar hnathawk tam tak chu an hnathawhna hmunah an kal duh lova, hei hian Myanmar ram sum leh pai dinhmun a tibuai nasa hle.
Tun ṭuma mipui chet dan, General Ne Win-a’n U Nu-a sorkar paihthla a sipai kaihhruai socialist sorkar a din hlim leh, kum 1988-a sipaiin thuneihna an páwnglâk ṭum pawh a thleng miah lo chu, police leh kangṭhelh lama thawkte’n sipai thuneihna dodal zawnga chét an thawh hi a ni a. Tuna Mizorama sahimna zawnga rawn râltlan zinga a tam ber pawh hi, Myanmar police leh fire service hnathawkte an ni. A vai thu hian râltlan rawn lut zat hi hriat kim theih a ni lo chungin, mi 1,500 vel an tlin tawh thu sorkar hotute chuan an sawi a. Tunah chuan hei aiin an tam leh fé tawh mai thei e. Chanchinbu ṭhenkhat chuan Aizawla sahimna rawn zawng hi 300 chuang tling tawhin an sawi bawk.
Sorkar laipui hian India hmarchhak state – Arunachal Pradesh, Manipur, Mizoram leh Nagaland state sorkarte chu an sahimna zawnga Myanmar aṭanga râltlan lo lutte chu an ram lama hnawtkir/thawnlet turin thu a rawn pe ta thut a. Hetihlai hian Mizoram leh Myanmar inrina hmuna ramri vengtu Assam Rifles hote pawhin, Mizorama rawn luh tumte chu luh an lo phal lo ve bawk a. Chutih lai erawh chuan ramri-a phui ṭhap a din tlar a theih bik loh avangin, sipai awmna hélin an lut reng ta tho a ni.
Hemi kawngah hian kan sorkar dinglai a fakawm hle a. Sorkar laipui thupek zawm duh lovin Chief Minister Pu Zoramthanga leh a thawhpuite chuan, râltlan lo lutte hi Mizoram mite tan chuan an unau leh thisen zawmpuite an nih miau avangin, thawnkir thei an ni lo tih an hrilh a. Delhi lamah palaite tirin India sorkara thuneitu lawk ber ber hnenah na takin Chief Minister hian lehkha a thawn bawk a. Chutiang bawkin zirlai pawlte leh ramri dep a awm, khawtlâng hruaitute leh YMA branch-te an fakawm takmeuh a ni.
Chutianga sorkar kan fak mek lai chuan, sorkar laipui thupek khauh tak awm avang hian khulam mitmei an veng nge ni, râltlante tuamhlawm lama kan sorkar chet dan hian duhthu a sam lovin a vuaicha rei ta hle mai a. Hamlet-a thu leh hla “Thu chauh, hla chauh” tih ang vel hi kan unau râltlante chantâwk a la ni rih ta tlat mai. Mizoram buai leh India sipai nunràwn vanglai a khua an khâwm a, ran ang maia nunau an khalhkhâwm ang deuh mai khan, tuna râltlan rawn lut tam tak hi hâkthlâk keng lo, eitur leh a leina nei fumfe lo an ni hlawm a. Chhungkhat laina leh ṭhiante belh mai tur nei lo tan chuan a manganthlakin a rapthlak hle dawn a, riahna tur chu sawi loh ei leh bar lamah chhuanchham mai thei dinhmuna ding an ni.
Chu lai tak chu sapṭawnga kan sawi lar em em, ‘humanitarian grounds’ kan tih tak hi a ni a, Mizoram chhunga lo lutin himin inhre ngawt mah sela, tui leh chaw an mamawh a, zanah leh ni sa leh ruahsur laka an tawmhulna tur an mamawh tel a. Chu chu mihring tawh phawtin kan mamawh leh ramsa tam tak pawhin an mamawh chu a ni a. An sahimna atana an lo luh kan remtih rual hian, ei tur nei lova thi ngawt turin kan lo hum mai ang tih a hlauhawm a, hei hi ngaihtuah tel a, ruahman tel ngei ngei ngai a ni.
Kar kalta tawplam khan he thu hi social media lamah ka chhiar tlat mai a: “Thu ka dawn danin nimin dar 11 am khan CS in MKHC leh All NGOs te ko khawmin, Burma râltlan chungchang a sawipui a, Mizoram sorkar tan Central sorkar mitmei ven a ngaih si avang leh, Mizoram sorkar sum dinhmun ṭhat loh avangin sorkar inhuam hle mahse, râltlante tan sum leh pai thehchhuah mai a harsat thu leh, central sorkar-in thawnkir tura an tih lo hum ringawt pawh inthlahrun a nat laia sum leh pai lo sih chhuah chu, central sorkar mitmeiven a nat thu te a sawi a. NGO Co-ordination Committee chu relief lama ṭha taka thawkho a hma la tláng turin a ngen a, MZP ringawt tan chuan rei daih a harsat a rinawm thu te a sawi a.
“NGO Co-ordination Committee Chairman CYMA chuan CYMA in Relief Committee a neih tho avangin NGO Co-ordination Committee anga hmalak a rem loh thu a sawi a, MKHC hruaituten NGO Co-ordination Committee chu hma la hram turin an ngen ve leh a, CYMA hruaitute hian râltlan tak tak ni lo, sipai pawh hmu lo, mahni hamṭhatna a rawn chhuk an awm theih avangin zirchian phawt an duh thu te, Rangvamual 2 te a pian phah an hlauhthawn thu te an sawi a, CS hian meeting tawp thlengin NGO Co-ordination Committee chu ṭangho a hma la turin a ngen a, CYMA hruaituten positive signal an pe thei lo.”
Heta an inràwn khâwmnaah hian kan tel ve miau loh avangin, thudik a ni em tih hi hriat a harsa hle a. Chuti chung chuan he an inhmuhkhawmna a tel ve pakhat ka’n zawh chian chuan, social media a darh hi a ziaktu pawh a hriat thu leh a tlangpui a a dik thu a sawi tlat mai a. A zialo ang reng khawp mai. Lalnu Estheri hnena ‘.....hetih hun atan hian a ni dawn lo’m ni?’ tih Mordekaia zawhna anga chhanna dik pek hun a ni a. Thu chauh, hla chauh ni lova ruahmanna siam hun a ni.
Mizo mipuiin an ram buai avanga sahimna zawnga Myanmar-a kan unaute lo tlanchhia laka kan rilru puthmang chu, kan tlawmngai pawl leh kohhran hruaitute hian an hre ngeiin a rinawm a. Chuvangin, hei hi chiang taka an ngaihtuah ngai ta chu a ni - Central YMA kaihhruai NGO Coordination Committee emaw hemi insuihkhâwm pawla telte hian, a páwngapuiin pawl sum an nei hauh lo. An mi leh sa, hmuntin a Mizo awmte sum thawhkhawm leh pawl lian leh pawimawhte an nih avanga sorkar aṭanga sum leh pai dawn vanga tun dinhmuna ding hi an ni.
Chutiang bawkin kohhran lianho hian sum an thawk chhuak ngawt lo, Mizo mipui, kohhran mite thawhlâwm thawh khâwm a tam avanga kohhran hi kumtin a sum ruahman pung chho a ni a. Hripui lèn avanga sorkar laipuiin sum a pek tlem tak, Mizoram sorkarin sum harsatna namén lo a tawh mek lai pawha sum hmuh leh hmanral tur ruahman tlem ve chuang lem lo an ni hlawm – kan kohhran liante hi.
Heti chunga kan thisen zawmpui ngawih ngawih bakah, kohhran hrang hrang mite ni ve tho mah sela, Mizorama chengte ang thova kan Kristian pui, ṭanpui a tuamhlàwm kawnga kan ipte a thuk viau mai ni-awm a sawi theih khawpa thil a kal mek hi a felhlel khawp mai. Zaithiam inzawmkhawm pawlte leh local television channel ṭangrualte, chhim lama tlawmngai pawlte’n, râltlante tana vehbur an khawn pawh a, hripui vanga sum harsatna nei mipui nawlpui an thilphalzia en mai pawh hian, kan tlawmngai pawlte leh kohhran hruaitute hi harhchhuak vat teh se. Chet a hun, ṭuan a hun.
Pawimawh hmasa (a tir lama lo daih tih tawh tur) chu râltlan lo lutte chhinchhiah hi a ni a, tih awm bawk mahse, tam tak hi chhinchhiah loh an ni mai thei. Tuna India sorkar rilru inthlak dan en hian, râltlante enkawlna senso hi sorkar laipuiin a rawn tum mai thei a, khawvel sorkar inzawmkhawm (United Nations) pawh a inrawlh mai thei bawk. Chumi atana inpuahchahna atan chuan râltlante chinchang hrechiang a, kan chhinchhiah vek a ṭul. Hei hi an khawsakna tur leh ei leh in tur pek kawnga thil ti-awlsamtu a ni bawk ang. An ramah boruak ṭha a awm huna an kir leh thlengin a ṭangkai dawnin a rinawm.
Bible chuan kan vengte hmangaih turin min zirtir a. Kan kawmchhaka cheng, kan thisen zawmpui mangangte sahimna zawnga lo râltlante lo tuamhlâwm a, hmangaih taka lo enkawl hi Kristian zirtirna laimu pawimawh ber a ni. He hna pawimawh tak mai thawk tur hian, kan tlawmngai pawl leh kohhran hruaitute hian bul han ṭan teh se. Hun a lo rei a, buaipui a chawm tur an tam chho zel a nih chuan khawvel sorkar liante pawh kan ko ei thei maiin a rinawm ta a, tun hunah hian a chi kan lo tuh a, a bul kan lo ṭan phawt hi a pawimawh takzet a ni.