KOHHRAN INZAWMKHAWM

Hman deuhah khan kohhran lian berin a kaihhruai, kohhran engemawzat telna, Mizoram People’s Forum (MPF) hi a din a ṭul ka tih loh thu ka ziak chiam tawh a. India, sakhaw tihbik awm lohna (secular state) tia an sawi ram inthlanna a sakhaw pawl, kohhran pawlte thûk taka an inrawlh hi a dik lo tawp a. Hindu leh Muslim bakah sakhaw pawl dangte hian ti ve sela, a duh lo ber tur chu MPF a inzawmkhawm kohhrante hi an nih a rinawm tlat a ni. 

Chu lo pawh chu kan sawi ṭhin a. Inthlan dawn a kohhranin a mi duhzawng thlang tura mipui a ngenna, sakhua leh kohhran bil rawngkai lutuk lem lo hi chu a hlahthlem theih viau mai a. Chutih lai erawh chuan kan kohhran hruaitute’n mipui (kohhran hrang hrang mite leh sakhaw dang vuante) thlantlin MLA rual kokhawm a, inthlan zawha an duhdan an han fah chiam mai ṭhinte hi chu kan lo ip ru nasa mai ṭhin a. An duh a nih chuan ralkhata lo ṭawngṭaisak mai kha a tawk viau chuan a rinawm.

Helai takah hian han peng hlek ila, Mizote hi kan ‘intih’ Kristian ṭhat leh rinna chak leh chang thûk anga kan inlantir ai hian, kan thûk tawk lo emaw ni tih a awl viau. Damlo na tak tawh emaw midangin chim buai loh atana ṭha zawkte hi khawih kher emaw anmahni hriat phak khera ṭawngṭai loh chuan ngaihṭha tlat lo hi kan ni a. Hmun leh hmuna ṭawngṭai chilh kher kan tumna hi damlo chhungte laka tlaktlum tumna a ni thei mai awm mange tiin a ngaihtuah theih a. Chutiang bawk chuan Minister leh MLA te han kohkhawm a, han hmelhriat kha hlâwkna a awm theih dawn avanga tih a ang thei dawn dawn mai.  

Tunhma khan Pastor, a bikin Presbyterian leh Baptist kohhran Pastor langsar tham deuh, nupui sorkar hnathawkte kha an duh duhna-ah an awm thei ni a sawi a awm fo tawh ṭhin a. Chutiang taka pastor nupuiin sorkar hnathawk pakhat a awmna hmun a luahlan pawh chu chiang takin ka ṭhian pakhatin min hrilh tawh. Chutiang bawkin pawl lian deuh hruaitu lawk, sorkar hnathawkte chuan dinhmun ṭha an chang zel an ti bawk zu nia. 

Hetiang deuh hi kan awmdan phung a nih miau avangin sakhua/kohhran hruaitute politician, a bikin sorkarna chelh mekte nena an inkawmngeih viau hian rinhlelh an awl thei ta viau mai a. PWD a EE-te leh Accounts and Treasuries lam aṭanga an division sum vawn hna thawktu tur atana tirh, FAO/Accountant te an inkawmngeih viau tawh chuan sum vawngtu lam kha sawn an hun hle tawh a ni an ti ṭhin a. Chutiang chiah chu a ni lo chungin, kohhran leh politician bakah sorkar official liante inhnimhnai lutuk hi tunlai ṭawng takin ‘contact tracing’ tih ngai an awm palh thei ang tih a hlauhawm tawh a ni.

Rev. Thansiama khan kohhran humhalh a tiná-in a duh fir khawp mai a. Kohhran chu lawng anga tehkhinin tui (khawvel) a awm (lâng) tur a nih laiin tui (khawvel) chu lawnga a luh vaih chuan a ṭha lo satliah mai ni lovin, a pil phah thei tih ang deuhva tehkhin thu a sawi an tih hi ka hre tawh a. Kohhran humhalh kawnga duh fir thusawi ni awm tak reng a ni. Khatianga thu sawi a chin vang kha a ni mai thei e, a tlatlum ta vak lova, a hun hma-in a chawlhsan ta a. A duhdan ang ngeiin a ruang pawh Biak in chhunga lakluh a ni ve ta lo a nih kha.

Kan pastor zinga thudik leh thutak sawi hmiah hmiah ngam a nih avangin, a thusawi tam tak hian sawi chhawn leh sawi zui a hlawh hle a. Thil chiang tak pakhat, sawi nuam vak lo chu, kohhran hruaitu langsar zinga politics luhchilhte eng ual an ni bik ṭhin lo kha a ni. Mizote hian kohhran hi kan hmu thianghlimin a hruaitute pawh kan dah sang hle mai a. Politics kal dik lo pawh siamṭha thei turin tam takin an beisei a, kohhran hruaitute’n politics kaltlanga sorkara nihna pawimawh an chelh chuan, eiru ve lo tur leh hmasawnna pawh khawih nasa turin an beisei a. 

Chutiang avanga sawm luh leh anmahni duhthlanna a politics luhchilhte chanchin han chhuilet hian, a tam ber hi an thianghlim chuang bik lo mai ni lovin, a hming­chhe hlei hlei-ah an ṭang ta zawk emaw tihturte an awm a. A tlangpuiin kan politician, kan sèl luai luaite zinga an han khawsak ve hnu chuan ‘vatawk dang ang bawk’ an ni leh ṭhin tih hi chu a chiang hle a ni. Politics siamṭhat lam aiin anmahni kha thlêmna khurpui-ah an inhnimpil zawk ṭhin niin a lang.

A lehlamzawng takah chuan kohhran hruaitu bakah, mi hming­ṭhate hi political party leh hruaitu lawkte hian an party hmél timawitu atan an mamawhin an duh viau ṭhin a. Tàrmawi atana kan duh ang deuh hi an ni ber awm e. Dikna duhtu, a taka ram hmasawnna duh a thawh tak tak duhtu an nih erawh chuan, reilote-ah an pawnlâng lap mai zel zawng a nih hi. Politics thlalera khawhar taka awm hi a lo hrehawm viau a ni ang, mahni a duhdan nei ve rênrâwnte pawh hian khawhar ai chuan duap an kaih leh mai ṭhin a. Officer zinga hna an thawh ṭana thilṭha duh leh tihtum, eiruk tum hauh lova ram leh hnam tana inpe tam tak an hotute laka an tlaktlum tâk loh avanga saphovin ‘I hneh theih loh chuan zawm (an tih ang ti) ve mai rawh’ (If you cannot beat them, join them) an tih ang hi an ni leh thin an tih chu.
Sorkar hmasa hun (term) zawna a hun hmasa-ah khan kohhran hruaitute leh tlawmngai pawl lian hruaitute kha ‘ethics committee’ dinpui an ni a. Sorkar kalsual tur vengtu atan leh, zilhhauh a ngaih pawha zilha khalh ngiltu tur atana din ni awm takin sawi a ni a. Tam tak chuan beiseina sang tak an lo nei a ni nghe nghe awm e. Mahse, thil hrethiam pha chin chuan, sorkarin hmaiphihna atana kohhran hruaitute a hmatheh mai mai a ni tih leh mipui mimirin kohhran an hmuh thianghlimna kha remchanga la a, sorkar lan mawina atana hmang ṭangkai mai an nih thu kha an hmu tlang pha vek thung.

A ni reng a. ‘Ethics committee’ member-te kha Chief Minister-in a duh duh a thlanchhuah (hand-picked) a a ruatte an ni a. Mahse, awmze neiin an kal rei ta lem lova. A chhan chu, an thawh tur bik duan sa (terms of reference) pawh siamsak loh leh anmahni’n an siam tur anga sawi a ni a. An inhmuhkhawmna thin kha Chief Minister pisa a ni a, amah a tel ve fo a ni awm e. Kha ethics committee khan sorkar a khalh ngil tak awm reng reng kan hre lova (bengvar ve pawla inngaite pawhin), awmze nei mang lo khan an thên chho ve reng a. An zinga pakhat, chanchinbumi, kha a ruattu khan, ‘politician a lo tel ve reng a,’ tiin ruat thar lehah a telh ve ta lova. Khati khan official-a engmah kalpui zui pawh awm lovin an sarual ṭin ta mai a nih tak awm kha.

Tun sorkarah pawh hian hripui dona atana mi tlawmngai, ṭhahnem­ngai leh thilphalte sum thawhkhawm ‘Chief Minister’s relief fund for Covid-19’ hmanna tur atana thutlûkna siamtu pawl din a ni a. Chief Secretary kaihhruai, he pawlah hian kohhran hruaitu inzawmkhawm hotute leh tlawmngai pawl lian hotute an tel a. Hripui léng avanga harsatna tawk leh chhuanchham a awmte ṭanpuina atana hman tur (relief fund) ni si kha, khâwl leina atan leh ṭul lutuk lo atana hman a awm ta nual mai a. He pawla an hnuhluh, kan kohhran hruaitute hian an pawmpui ve ngei chu a ni turah ngai ila.

Hripui léng mek do kawnga sorkar­in thutlûkna a siamna-ah pawh, kohhran hruaitu inzawmkhawm pawl aiawhte an tel zel a. Hetah hian mipui hrêk zawnga thutlûkna siamte a tam hle a, nakinah kan thlir kir anga thutlûkna siam fuh lo kan hmu let nual thei a, chutah chuan Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) pawh an tel ve ngei tih kan ngaihtuahna-ah a lo tho leh ngei ang. Tuna sorkar chauh kan sawina a ni lo, sorkar hmasa zawng zawngah khan kohhran leh YMA phên a biru a thiltih ang chi hi a tam tawh mai.

Tunah hian MKHC aiawhte tel vena ngei a an thurelah, thla 8 chhung chu biakina inkhawm khap a la ni a. Chutih laiin sikul erawh chu an han hawng chhin mai thung a. Biakina inkhawm zingah hri kai lo awm ta sela, inkhawmte kha veng chhung mi vek an nih avangin hnuchhui a awlsam ang tih a lang reng a. Khaw/veng hrang hrang kalkhawmna sikul an han hawng chiah a, hri kai darh dan a zauzia chu kan hriat tak hi.

Lehlam zawnga ngaihtuah chuan MKHC pawh hian tun ang hriléng boruakah hian sorkar thutlûkna phèna tel ve bak, anmahni-in ‘agenda’ an nei ngam ta lo em ni tihtur a ni ta a. Sorkar thuneitute râwn nih hi an chan phaka ropui tawkah an ngai ta chauh pawh a ni mai thei. A pawi ta chu mipui huapzo tawk lova inngai sorkar kan nei ṭhin leh, thutlûkna siam dawna kohhran leh tlawmngai pawl phungbawma sawm thin kan nei hi a ni a. An thiltih mipuiin an sawisel lohna atan kohhran an thawhpui ta mai niin a lang fo. 

Chutih laiin kohhran hruaitute pawhin sorkar panga beh der der hi an ngam tawk a ni ta awm asin! Sorkar committee din chawp leh inkohkhawm chawpa a lo pawmpuitu (rubber stamp) nih ve mai mai hi an rawngbawlna tur lam a ni ta emaw ni dawn ni? Mipui, an kohhran mite hi an telna committee thutlukna kal zel firfiak taka tute’n emaw an kenkawh avanga tuartu an ni tihte hi kohhran hruaitute hian an ngaihtuah pha kher lovang. Kohhran rawngbawlna aia sorkar committee dina an tel tam hian khawvel thilah an dinhmun a sangin a lang mai thei e, hlawkna pawh a awm mahna. Mahse, hei hian kohhran tan lukhawng a nei kher lovang. ‘Kaisara thilte chu Kaisara hnenah, Pathian thil chu Pathian hnenah’ tih kha tupawh mai hian an ngai pawimawh ta lutuk lo a ni awm e.