KHAP HUN CHU

Kan MNF sorkar thar hian inthlan dawna mipui hnena an intiamna a nih bakah, kohhran hruaitute duhdan ngei a ni tih hria-in, MLPC Act, 2014 hmanga zu dawr hawn titawp a khap burna dan hman hi tih ngei an tum a. An hmanhmawh lutukna lamah an dai sual ta fo zawk hial a ni. Pu Zoramthanga kaihhruai MNF sorkar hi vote chhiar ni, nikum December ni 11 chawhnu lamah sorkarna an siam thei tih hriat a ni tawh a. December ni 15 khan sorkar thar chu lakluh a ni ta a, hemi ni vek hian Minister te hna chanpual siam fel nghal a ni a. Chu MNF sorkar thar a Minister 12 te chu a ni thum tûk, December ni 18-ah thukhawmin an thutlukna siam hmasak ber zingah, zu zawrh tihtawp nise an ti a ni.

December ni 21 aṭangin dry day puan tan thut a ni a, hei hi January ni 14, 2019 thleng tura tih a ni a. Mahse, chu chu duh tawk lovin, Republic Day leh Chapchar Kût lawmna, muanawm tak a neih chhuanlam a hmangin, dry day hi January ni 15

aṭanga March ni 15 thleng puan chhunzawm a ni ta a. Khatah khan zu hralh chhuah tur, lo la a chhèk khawl tawh bonded warehouse leh zu zawrhna dawr neitute chu High Court-ah zualkovin, High Court chuan zu khapna dân siam hma a a zawrh theihna dang hman lai mek tlawhchhan a, dry day rei tak puan chu dân kalphung kalh a ni e tiin sorkar thupek hi a hnâwl sak a. Chuvangin zu dawr hawn zui leh a ni.

Zu khap burna dan, Mizoram Liquor Prohi­bition Bill, 2019 chu March ni 20 khan Assembly chuan a pawm ta a, Larsap pawhin pawmpuina (assent) a pe tawh a ni. Sorkar tum dan chu April ni khat a he dân siamthar hi hriattirna chhuah a, hemi ni la la aṭanga zu khap bur a nih thu Excise and Narcotics Minister Dr K. Beichhua chuan a puang tawh nghe nghe a. Mahse, March thla bul lamah Parliament inthlanpui neih hun tur puan a nih tak avang leh, inthlan hun chhung (election process) hi May ni 27 a tawp chauh tur a nih avangin Election Commission of India-in, ti tura a tih angin Additional Chief Electoral Officer chuan Mizoram sorkar chu zu khap burna dân thar hman a nihna tur a hriattirna chhuah a khap sak ta rih a, hei hian May ni 27 thleng a huam a ni.

March ni 31 khan zu dawr neitute licence pawh a thi tawh a, zu dawr zawng zawng khar rih a ni a. Mahse, dan thar siam hman theih a la ni si lo leh zu lei khawl sa la hralh chhuah loh a tam bawk si avangin, zu dah khawl tute chuan High Court bawk an bèlbul leh ta a. High Court chuan zu khap burna dan a tak a hman theih a nih hma, MLPC Act hman a la nih chhung atan zu dahkhâwlna leh a zawrhna dawrte, bar te pawh hawn tir leh turin thu a pe ta a. Heti a nih chuan inthlanpui zawh fel hnu May thla tawp lam aṭang chuan sorkar hian zu khap burna dan hi a kengkawh ngei dawn tawh niin a lang.

Mizote zingah hi chuan kum 1984-86 chhunga zu dawr hawn leh kum 2015 March ni 16 aṭanga tun thlenga la hawn tih loh hi chu zu khap burna dân, kum 18 hman a nih bakah khap reng ang (partial prohibition) a kalpui a ni a. Khap burna dân awm chiah lo chung pawhin khawtlang hruaitute’n an do ngar ngar reng a, zu khap burna dân hman a nih lai khan vengtin, khaw tinah zu lakluh leh in khap a nih thu an tar ngei ngei a, khap burna dân hman a nih hma pawhin chuti tho chu a ni. Chutianga a rampum huap leh veng/khaw huapa kan khap reng chung pawhin kan dinhmun dik tak chu kan hre vek a, sawi thui a ngai lo - kan haider lui a nih ngawt loh chuan.

“Zu chungchang hi chu political issue a ni lova, sorkar khap chi pawh a ni lova, Kristian sorkarin an khap ngai hek lo, khap a nih chuan Mizo thalaite nun a tichhe nasa zawk ang ti a tan khawh an la awm reng a, an awm reng bawk ang. Mahse, “Kèl-a bé bé mah la, ka talh dawn tho tho che,” tih ang maiin zu lei leh in phalna permit nei, mi nuaikhat dawnte hian zawrh zel la duh mahse, sorkar thar hian a khap bur tho tho dawn tih chu a chiang tawh a. Chuvangin zawrh a nih tuk aṭanga an ngaih pawimawh tur rawtna han siam ila, an pawm chuan nakin zelah kan la thatpui ngei ang tih a rinawm.

Kum 18 chuang zu khap burna dân hman a nih chhung (1997-2015) khan zu khap burna dân hmanin a tha zawng emaw a chhe zawng emaw a Mizo khawtlâng nun a khawih dan zir chianna a lo awm reng reng lo kha a pawi hle. Zir chianna behchhan ‘data’ tel lova thutlukna siam mai a, mipuite pawh a enchhinna (guinea pig) anga min hmang mai zel sorkar kan nei rei lutuk hi kan la chhiatpui nasa khawp ang. Statistic dik tellova ruahmanna (planning) siam ang thova changkang lo a ni. MLPC Act, 2014 hmanga zu dawr hawn a nih hun chhunga Mizo khawtlang nun leh mimal nun a nghawng dan zirchianna a awm kha a lawmawm hle nà a, a hun chhung a rei loh deuh avangin duhthu a sam chiah lo. Chuti chung chuan kha zir chianna kha nakinah zir chiang leh tute’n behchhan a an hman tur ‘data’ pawimawh tak a ni a. A la tangkai hle tho thovang.

Zu khap burna hman hun lai khan Health Minister hnenah rawtna ka siam ve a. Khatihlai khan zinglama TV channel program bengvarthlak zet zet (LPS Chibai Mizoram leh ZONET Zing Daifim) bakah All India Radio a ‘Thlirvelna’ ah khan zu vanga irhfiak leh pumna/ luak khan damdawiina casualty an pan tam ber thu an puang deuh ziah a. Khami bawhzuina atan khan Aizawl Civil Hospital-ah tal, pum na, luak leh irhfiak bik dinhmun lo lakhawm turin ka ngen a, a chart tur pawh ka duang a, an ngai pawimawh lem lo. An pum nat/ luak/ irhfiak chhan kha zu an in vang a nih chuan, eng zu nge an in (local/ IMFL) a, khawi ami nge an in (Phunchawng/ RV/ Tuirial) tih vel mai kha thla 6 chhung tal data nei ila chuan a that ka ring a, an zu in tam ber kha laboratory-ah endik tirin, an thil hmuh chhuah aṭanga a invenna lam pawh, awmze nei a duan theih a nih ka rin vei nen, bawhzui a awm ta lo.

MLPC Act Study Group thil hmuh chhuah kha a tangkai thei hle dawn kan tih tawh kha. Khata an thil hmuh khaikhawmna pakhatah khan MLPC Act, 2014 hmanga zu dawr hawn chhung reilote an zirchianna a langsar tak pakhat a awm a. Chu chu zu zawrh hlawkna kha 1 a nih chuan hlohna kha 2.8 a ni tih a ni. Hetia han ngaih mai chuan kha ringawt pawh kha zu khap burna dân khauh tak (prohibition) cho chhuak tur khawpa mipui thinlung hmin nghal thei a ni. Mahse, khap burna dân kan kenkawh hunah chuan a hmalam a (hlawkna) 1 hi a awm tawh dawn lova, sorkarin chhiah a lak reng reng lohna, state pâwn leh ramdang aṭanga dan kalha zu lo lut tur a nih avangin hlawkna 0, hloh 3 pawh a ni mai thei. Chutih rual chuan MLPC Act, 2014 dan siama kengkawhtu sorkar khan, zu vanga hriselna kawnga harsatna neite enkawlna tur kha chhiah an huiluh aṭanga dahna chang hria sela chuan a ziaawm thui thei hle ang tih a rinawm.

A hlauhawm leh tur chu zu khap burna dân hman a nih leh hnu hian, mihring chanvo rapbet a kut inthlâkna, mahni kuta dân kenkawh a hluar leh thei hi a ni a. Chumi atan chuan sorkar hi a inpuahchah lawk a, khauh taka dân a kenkawh a tul dawn. Mihring nihna (nature) kalha dân siam a nih hian a tha lo zawngin hlet a chhuah ziah. Kum 1920-33 a US-a zu an khap bur khan, khawvel puma dân zah kawnga sâng bera ngaih hnam kha thui tak dân rorelna pawisak lohnaah a hruailut tlat a ni. Chubakah chuan zu chhia (hooch/spurious alcohol) ven nasat a ngai a, min suat vak thei a ni. Sorkarin a khap ang dân a kengkawh tha viau a nih pawhin zu hi a tam viau tho thei. Chumi kara zu chhe lo inzep chu a pawi thui thei khawp ang.

Khapna dân siam hi kenkawh a nih chuan a tak a kenkawh tur a ni a, kum 1997-2014 inkar chhunga ti leh ti lova kal mai mai ang kha a chi loh ang. Chuvangin Rangvamual emaw Phunchawng emaw Tuirial Airfied vengah emaw zu tlan hut hut tur a awm tawh tur a ni lo. A awm leh dawn tho a nih chuan khap loh law law zawk tur. A serh thenna ang chauhva thiltih a chin avang hian, sorkar hian mipui rinna a hloh telh telh a ni tih a pawm ngam a ngai a. Zu khapna dân a siam tawh a, a khap tak tak tur a ni a, dân a kengkawh tur a ni ang – insawi thiam tum mai lovin. Tunah chuan kan sawi seng vek lovang. Mizo ni lote’n “The wettest dry state” min tih tawh lohna turin kan kal hrâk tur a ni a, a theih loh tih hmuhchhuah a nih pawhin tlàwmah la lova, huaisen taka kawng dang dap mai a fuh ang.