Guest writer
HC Vanlalruata
LOCKDOWN
Nikuma hripui lèn ṭan chhoh aṭang leh, tun thleng hian tlema hri kai an pun deuhvin, a ká kaw nazawng hian ‘Lockdown a hun’ an ti leh ngawt ṭhin a. Hri darh zel tur venna atan inkharkhip (lockdown) hi hmanraw pakhat a ni a, hmanraw ṭangkai ber erawh chu a ni hranpa lo. Khua leh veng ṭhenkhatah boruak awmdan a zirin a ṭul hun chu a awm tehmeuh mai a, chutih rualin hri kai awm ve reng reng lohna thingtlâng khuate chèn a, inkharkhip duhna hi ngaihtuahna fim lo leh râlkhel lutuk thinlung aṭanga lo chhuak a ni thin tih hriat a ṭha.
Nikum lamah India ram pum chu hun rei tak mai inkharkhip a ni a, chuti chung chuan hri hi a darh thova, mi vaibelchhe telin hri an kai a, thihpui pawh an tam viau. Khatia ram pum inkharkhip rei lutuk avang khan India ram ‘economy’ hi a chhe nasa hle a, Mizoram pawh nasa takin min nghawng a nih kha. India economy hi a ṭhanna a hniam hle a, kum rei vak lovah chuan Bangladesh-in a lehpel mai dawn ni a sawi a ni. Hetiang hi a nih avangin, a ram pum leh a state pum anga inkharkhip kha kan zo lova, kan chhiatphah hle a. Sorkar laipui sum peka inrélbawl ve thei hram hram, Mizoram sum dinhmun chhiatzia hi tam takin kan hre pha lo zawk a ni.
Sorkar hian nikuma a tihsual ang kha ti tawh lo se a duhawm hle a. World Health Organisation (WHO) pawhin hman tawh loh tura a tih, Rapid Antibody Test kan hmang rei lutuk kha a pawi thui hle a. Chubakah RAT a sample endik zinga ‘reactive’ chauh nemngheh tura Zoram Medical College a RT-PCR khâwl hmanga an thawn thin khan pawi a khawih thui ru viau. Chutiang chiah chuan tuna an leklam tak ber, Rapid Antigen Test (RAgT) pawh hi rinrâwl ber a neih chi a ni lo tih kan hre tawh.
Lengpui ṭumhmun leh phailam aṭanga Mizoram luhka awm zawng zawngah, RAgT hmanga sample endik ṭhin a ni a. A ṭha e. Mahse, mithiam tam tak chuan RAgT a endik a hri kai lo anga hmuh hi RT-PCR-a an nemngheh chuan hri an kai tih hmuh a ni leh thin niin an sawi a. Hei hi a dik ngei ang tih a rinawmna chu, MLA zinga Covid-19 hri kai hmasa ber Dr BD Chakma kha vawihnih zet RAgT khâwl a an en a, hri kai lo anga a hmuh laiin RT-PCR-a an en leh chuan hri a la pai tih hmuh a ni tlat a ni. Doctor ṭhenkhat chuan RAgT hi a that viau rualin ‘false negative’ (hri kai lo anga hmuhchhuah hri pai reng) a tam thei hle niin an sawi.
Tun hnai-ah pawh hetiang hi kan hre ta nual mai. March ni 30-a sample endik aṭanga an hmuhchhuah pakhat, hmeichhia kum 54- a upa, Hnahthial khua chu March ni 22 ah Guwahati aṭanga lo haw chho a ni a, Lengpui ṭumhmuna an endikna-ah hri kai lo ti a chhuah a ni a, mahse, thlawhna a a chuanpui pakhat chu hri kai a lo nih avangin endik nawn a ni a, hri a kai tih hmuhchhuah leh a ni. Hetiang ang deuh hi March ni 27 khan a thleng bawk a. Lengpui ṭumhmuna an endikna a hri kai lo ang a an chhuah, a hnu lawka RT-PCR-a endik a lo kai leh si a ni. A dang pawh hetiang ang chi hi an awm nual mai.
Hetiang hi thil awmdan a nih avangin sorkar a fimkhur hle a ngai a. He hri kaite hi engemaw hun chhung chu an sample-ah hri a hmuh theih loh niin an sawi bawk si a. Chuvangin Mizoram pawn aṭanga lo lut reng reng hi chu RAgT a endikna a hri kai lo anga hmuhchhuah pawh ni se, ni 7 vel emaw mahni in lamah tal inkhunghran tir ngei ngei ni sela, chumi chhung chuan RT-PCR hmanga endik leh vek ni se a him ber ang. Hri kai hmuhchhuah hi April thla-ah an pung chho chak viau mai tih kan hre vek a, hri kai hmuhchhuah zinga za zela 80 dawn chu Mizoram pawnlam aṭanga lo lut an ni. Hei hi kan health department hotute hian chiang taka an hriat a ngai a, hemi dinhmun hre chung hian ruahmanna ṭha zawk an siam a ngai a ni.
Sorkar hian hripui kai hmuhchhuahte chungchangah ‘data’ ṭha tak a vawng vek a, chu chu hri dona atan hian a hmang ṭangkai tur a ni. Kar hmasa a Prime Minister leh state Chief Minister-te biakhmuhtheih (video conferencing) hmanga an inkawmhona-ah pawh khan Pu Modi khan, “Covid avanga nunna chân an awm chuan, thi te data chiang taka chhinchhiah a, he hri kan dona kawnga hri kai te enkawl zui zelna atan pawh a pawimawh a ni,” a tih kha. A thi lote dinhmun hrang hrang pawh an ‘data’ neih tlawhchhanin zirchiang ngei teh se.
Tun hnai a hri kai hmuhchhuah zingah hian Mizoram pâwn aṭanga lo haw/ lut ni kher lo an awm tam ve leh hle tho mai a. Ṭhenkhat chu an chhungkaw zing a hri kaite’n an kaichhawnte emaw, an ṭhenawm hnai, hri kaite’n an kaichhawn emaw an ni hlawm a. Hri kaina hriat loh, chhui mek awm ta fo mai hian ngaih a tiṭha lo ngawt mai. Hetiang pawh hi Prime Minister rawtna ang hian kalpui nghal a ṭha awm e.
Pu Modi chuan chak zawk leh tam zawka hri kaina chhui hna chu thawh a, a tam thei ang bera endik hna thawh pawimawh a tih thu a sawi a. Hri kai hmuhchhuah thar aṭanga darkar 72 chhungin, a hnimhnaih mi 30 tal chhui chhuak a, an sample endik a, a ṭul anga khunghran ni se a ti a."Test, Track, Treat" chu he hri dona-ah tunah chuan dah len ber turte a ni, a ti. State hruaitute chu fimkhur tura inhrilhhriatna campaign pawh ngawrh zawka kalpui turin a chah bawk. Prime Minister hian mithiamte a ràwn hnu-ah hetiang thu hi a sawi chhuak tih hria ila, zawm ngei chi a ni.
Aizawl khawpui a veng ṭhenkhat a hri kai hmuhchhuahte leh khawdang amite pawh hi, Health Department lamin an bawhzui nghal vat vat a ṭul hle mai. Hri kai mekin a kaichhawn an ni emaw, hri kaina hriat loh an ni emaw, chhui lam taimak a, hri kai bul hnai a awm an ṭhenawm khawvengte leh an hnimhnaih ni-awm a hriatte chu an sample a tam thei ang ber a lak a, khunghran nghal ni se. Hei hian hri darh leh zel tur ven kawngah sorkar a ṭanpui nasa thei hle ang. An lo la ti lo a nih chuan vawiin aṭang hian an tih nghal a ṭul khawp mai.
Sorkar, hri dona atan leh a darh zel tur venna kawnga hman tur sum leh pai kawltu hian a tihtur a tih vat vat a ngai a. Chuti lova mipui hrék, kharkhip leh rahbehna boruak hmanga do leh kan tum chuan, kan ram economy hian a tlin tawh kherin a rinawm lohva, sorkar laipui pawh hi inkharkhip lam aia a venna kawng dang dap leh mipui zirtir lam a hawi mek a nih hi. Loh theih loh a nih ngawt loh chuan hna thawk thei lo leh, sum lakluhna hrék bet zawnga kal hi chu pumpelh hram i tum teh ang u. Feh tur leh ram lama chawhmeh zawngte khauh deuhva han khuahkhirh chiam emaw, nitin inhlawhfa chawpa eizawngte hna thawk thei lo tura tih ang chi hi chu a loh theih loh tih lohvah chuan chin chi a ni tawh lo.
Tunah hian fimkhur taka kan kal a; a chunga kan sawi ang a sorkar hi a chet nghal vat vat a ṭul hmasa a ni. Ramri leh Lengpui ṭumhmun ven ṭhat a pawimawh rualin, he’ng hmuna RAgT hmanga endik, hri kai lo anga khâwlin a hmuhte hi khunghran zui a, RT-PCR khâwl hmanga endik leh ngei ni se. Hri kai hmuhchhuah thar, tualchhung aṭanga kai, an kaina hriat leh hriat lohte pawh an bul hnai leh an hnimhnaih ni a hriat a tam thei ang ber an sample endik a ngai a ni. Hetianga kan tih ngat chuan nasa takin hri darh zau tur kan thunun thei ngei ang tih a chiang.
Chuti lova, Mizoram pum emaw, Aizawl khawpui chhung vengtin vaihmà vek emaw, district khawpui emaw inkharkhip leh ngawt mai kha tunah chuan a tih chi tawh hranpa lovang. Kan ei leh bar leh sum leh pai dinhmun (economy) tlin tawk tura he hripui hi kan do a ngai tawh a ni. Ramin harsatna a tawh hian a tuar hmasa ber chu mirethei, nitin inhlawhfa chawpa eizawngte an ni tih hi kan hre tur a ni a. Chuvangin inkhuahkhirh lam aiin invenna lam uar ila, inzirtirna uar bawk ila, fimkhur i zir tel bawk teh ang u.
He hripui hi hnai taka inthâwk khum (a hri kaiin min thâwk khum) emaw, taksa insik leh inchhung up deuhva awmkhawm a kai awlsam tak a ni a. Tuna thawh hnihna a hriléng hi a hma aia kaichhawn awlsam zawk fe niin an lo sawi nen, fimkhur a ngai a ni. Mi zinga awmin hmuikawr vuah ngei ngei ila, inchibai leh chilchhak ti lo ila, midang hnaihchilh lo thei ang berin awm ila, kut silfai ngun ila, a bik takin inchhûng a midang nena awmkhawmin, fimkhur lehzual tur a ni. Hemi kawngah hian keimahni ṭheuhvin hri kai lohna tura kaihhruaina hi kan zawm ṭhat a tul vek a ni.
Khawlai-ah duty leh a ngai a nih pawhin sorkar mi ngei duty tawh sela, chutianga duty-te chu pawngpaw ârkawhchhuah a chhuak ngawt lovin, mithiamte’n zirtirna pe vek sela a ṭha hle ang. Thermo hmanga mi endiktute thlengin, Mizo khawsik pang lum degree zat hrilh vek ni tawh sela, pawngpaw intirh chhuah ngawt hi a zahthlak tawh a, mithiamte thuràwn ang zela kal ni tawh sela, a ṭha khawp ang. Chiai lovin fimkhur ila, hri kai hmuhchhuah thar an tam deuhva ‘lockdown a hun’ tih ngawt mai zel phei hi chu ziak leh chhiar thiam chin tal hi chuan i sim tawh teh ang u.