Guest writer
HC Vanlalruata
MIZOTE POLITICS
Mizorama kan political party-te kalphung, sûkthlêk leh politician, a bikin political party hruaitu lawk leh party a thuneitu sangte thil kalpui dan hi a danglam chho telh telh niin a lang a. Hei hi a tha zawnga kal tur nge a nih a, a chhe zawnga kan ram politics hruaitu tur ni ang tih a hriat loh. Tun hma a ngaihdan nghet tak thinah chuan politics a chhum hmin, a telna political party-a unit a lut a, politics luh chilh tak tak tur mi a nih chuan hmunpui lama nihna pawimawh thlenga inhlang chhova, ram hruaina kawnga dinhmun pawimawh chelh thinte hi an nelin an tlo ber ni a ngaihna a awm thin a. A dik thui viau mai.
Mizote’n tunlai khawvel politics, a tak a an tem tan hun chu khawvel pumpui a British leh Europe sorkar liante insingsak lai, Indopui II-na rem hlim chho kha a ni a. British sorkarin a ram awp, Mizote chenna ram hualtu zalenna pe a a chhuahsan dawn khan ram pathumah a then a. He’ng ram pathum - India, Burma leh Pakistan-te hi mahni inrelbawlna hrang nei a ram zalen ni turin kum 1947-48 chho khan a chhuahsan a. Chutih lai chuan Mizote chu kum 1946 khan political party din a phalsak ve chauhva. Chuvang chu ni maw Mizo hnam hruaitu hmasate khan politics haitho an khèl a, puitling lo tak leh kal ngaihna hre mang lovin ram leh hnam kha an âr-khaw-thim-dai-pui a, chu chuan tun thleng hian Mizo hnam politics hi a chhe zawngin nghawng a la nei a ni.
Tunlaia social media a group thenkhat, political party hrang hrang worker-te awmna a han luh ve hi a inthlahrunawm leh a ninawm em em chhan chu titi changkang (intellectual discussion) vawrh theih miah loh fo thin hi a ni a. Kan politics háitho khan thil sawi hona awmze nei pha (rationale debate) a neih theih tir tawh lova. Lal ban duh vanga lal inchung vawm leh a hnu deuhva “Vawkpui pawh ni se, kan party candidate a nih phawt chuan ka vote tho thovang” tih hun lai rilru kha a la cham nghet hle a. Mahni party dinhmun chawi vawn’ leh party dangte ar-chuktui lova chhuah kha politics khelh dan tur leh thil tangkai ber niin an hria a. Thil han zawt thui deuh dawn ila, Mizoram politics chanchin tak ngial pawh sawipui theih turin hriatna an nei leh lawi ngai si lo.
Chutiang chu kan nihna dik tak a nih avangin thenkhatin min puh chhe duh sela chuan, “Politics ruih chilh hnam” tiin min vuah duh mai thei a ni. Chutianga politics ruih chilh, atchilh leh firfiak taka khèl an tam viau rual chuan hun engemawti aṭang khan thil awmdan a inher danglam ta viau mai a. A bikin Lok Sabha inthlanna a candidate siam chungchangah politics a chhum hmin aia political party a tel ngai lem lo an thlan tan hun kha a la rei viau lo. Tunhma kha chuan, “Kohhran hruaitu atan Pathian thu zir chhuak (theologian) leh a taka luh chilh kohhran upate an tha ber a, zirtirtu atan pawh, a train chhuak an tha a, politics khel tur chuan politician an tha ber” tih thin kha a ni a. Kha ngaihdan khan a diak diak chuan pawm a hlawh ta hauh lo mai.
Hetianga kan political party hruaitute’n an sukthlek an thlak tanna hi engtik kum aṭanga thleng nge hriat theih a ni lova. Hun inher zelin a hrin leh muangchang a thil lo inthlak thleng (gradual change) a ni. Mizote zinga kan politician-te rintawk lohna lo lian ta em em hi UT hun lai chho aṭanga kan hriat tan a ni a. District Council hun lai pawh khan lalna leh thuneihna inchuhna a nat thin em avang a political party hmasa ber chhunga tawih awm thin kha a awm tawh a. Mizo District Council-ah pawh khan, a thuneitu sang ber Chief Executive Member (CEM) paihthlakna thleng fo thin kha Mizote politics chanchin chhiar hian a chiang khawp mai.
Kum 1966 a rambuai kan nih takah khan, khaw sâwikhawm ringawt pawh kha kan ngaihdan leh nunphung thlak hlawk thei khawpa thil thleng rapthlak a ni a, hemi piaha India sipai nunrawng leh râwva tak takin, Mizo nunaute an han hrual hnu phei kha chuan khawtlang nun a phet chhe nasa hle. Curfew hnuaia rei lutuk awm a, kohhran inkhawm leh khawtlanga thiltih ho a tlem tâk a, mi chitin chitang, khaw hrang hrang a mite an han awmkhawm a, an inchiahpiah takah khan Mizote nunphung chu a sawp nasa hle mai.
Kan politician un leh hlunte rintawk lohna kuang (coffin) a perek hnuhnung ber kilhtu chu eirukna a ni. Kum 1972 a UT a hlankai kan nih hnu khan, Assam sorkarin Mizo District tana renchem taka sum a pek ang kha ni tawh lovin Union Home Ministry zêm kan zen ta a, chu central sorkar zêmpui aṭanga duh duh zat rut chhuak thei a inngai officer an lo awm a, ruh chhuah awlsamna atan a ram hruaitute phungbawm a sawm a, thawkho an awm ta nual bawk a. India sorkar lah khan rambuai kan nihna hre rânin, hnam thinlung pawlhdalna atan chuan a tangka chu a ui viau bawk si lo.
Kum 10 a liam a, kan politician leh sorkar hnathawkte an lo ‘corrupt’ ta em em a. Chutiang a Mizo nun thianghlim ta lo lutuk chu veiin, kohhran lian ber Presbyterian Kohhran chuan kum 1982 khan “Corruption Do Kum” a puang ta hial a. Mahse, he eirukna leh hlemhlêtna hian kua a hreuh thuiin, hlet a lo ngah tawh khawp a, kohhran chhungah zung kaihin kohhran hruaitute pawh an fihlim hauh lo tih he kum puan hian a rawn hailang ta a. Chuvang chuan corruption kraws put, rit tak chu a zang zawka thlakin nuai tam eirute luhchilh a buaipui ta lovin, sorkar pentui leh lehkhapuan mahni mimal thila hmante, minute khata pisa kal tlaite kha kan do ta chiam a. Kan do te a têt tak em avangin kohhran lian do tham ni ta lo chu a dotu turte lam an zuzi ta a nih kha!
Hun a lo kal zel a, kan politician-te kan rinna a tlahniam ta tulh tulh a. Ram leh hnam hmangaihtu angin kan hmu thei ta lova. Thuneihna hmang dik lova, eirukna leh induhsakna uchuak (nepotism/ favouritism) hmanga mahni leh chhungkhat lainate inhaivur nasa tak maite chu kan hmu ve reng mai si a. Minister an nih hnu lawka in ropui tak tak, sang tak tak, lukhum khum chung a, a chhip lam en ngam loh hial han sa ta zawt zawt maite kan hmu a, lirthei man to ber berte pawh an khawlai kuhva khawr lei mai mai a ni tih kan hre ve reng. Chu chuan nghawng a nei a, ram hruaitute an hausak thur thur laiin, hmasawnna than a thû a, mi retheite an rethei reng a ni satliah lo, a then phei chu an rethei tawlh tawlh a, rethei leh hausa kâr a zau ta hle.
Chutiang dinhmun chu kan thlen takah chuan, mipui tam takin ram hruaitu leh hruai tum, politician-te laka rinna an nghah ve chhun pawh a lo pan ta hle mai a. Kohhran hruaitute hi politics luhchilh a ram hruai turin an duh ta viau mai a, chutiang bawkin ram pum huap tlawmngai pawl hruaitute itna a lo lian ta zel bawk a. Mahse, an han luh chilh ve ta a, kohhran hruaitu thenkhat phei chu a duhâm leh hmingchhe hmasa-ah an tang a, ‘vatawk dang ang bawk’ an lo ni reng tih han hmuh chuan mi tam tak hi politics beidawnna ruamah hnuh luhin an awm a ni. Nula bum zin tawh lutukin “mipa hrim hrim hi ka ring thei tawh lo” an tih ang mai hi kan lo ni zo ta a. Chumi avang chuan nikum inthlanah khan unit pawh nei fumfe mang lo ZPM an rawn chak viau mai a nih kha.
Kan politics háitho leh kal chhoh dan fuh lovin a hrin chhuah chhe tak, politician-te laka rinna nghah ngam lohna thinlung chu a lo thang chho zel a. AMC inthlanah te chuan an awmna political party a nghet leh rinawmte aiin khawtlang leh kohhran emaw Television show vela larte emaw kha candidate atan an it zawk ta tlat a. Chu chuan Assembly inthlan a nghawng a, Lok Sabha inthlanpui-ah phei chuan chutiang mi thar, political party bel lêm lo chu an ti nihlawh zing ta viau mai a nih hi.
Political party hi politician tha chherna sikul ni awm tak a nih laiin political party hruaitute hian an zir loh vang emni chutianga ram pum huap leh bial huapa an party aiawha ding tur thlang chhuak lova, pawn lam mi an dap tak dun dun mai ni? Mi tha leh chak, an thuneihna rawn chuh pha tura an ngaih chu an nawr tawmin, an beng hniam zel a, thalai lam chher aiin politician hlun leh upa hovin chanvo leh candidate an chuh tlat a. Upat fè hnu-ah pawh inthlan apiangin “real last” an ti zel a. Hei hian political party hi ram hruaitu atana tha leh itawm chher chhuak zawngin a kaihruai lova, an inkaihhruai dan nep leh hniam lutuk avangin an party candidate tur atan, pawnlam mi an dap lo thei ta lo a ni.
Hei tak hi political party hruaitute an inngaihtuah harhna tur a ni. Party pawnlam mi dap hrim hrim hi a tha lo hauh lo, political party tihlen leh member bakah anmahni thlâwp a tantute tihpunna atan a pawimawh a ni tel. A tha lo ber zawka chu, political party-in an party hruaitu leh mawhphurhna neite mipui duh tur leh ngaihzawn tur, ram hruai tlak tur leh candidate a ding tlak tur an chher chhuak hlei thei ta lo hi a ni. Ṭan lak a ngai hle mai.