Guest writer
HC Vanlalruata
INTHLAN KAWMSERH
Kum 2014 Lok Sabha inthlan vote thlak dawn hnaih khan, Tripura relief camp-a awm Bru ho zinga vote neite’n an awmna hmun (relief camp) theuhva vote thlak tur a Election Commission of India-in thupek a chhuah duh lovin, Mizoram a tlawmngai pawl leh zirlai pawl inzawmkhawm (NGO Co-ordination Committee tia invuah) chuan Lok Sabha inthlanpui dodal turin na takin an kalpui a. A tirah chuan ‘boycott’ tih tawngkam an hmang chiah lo nachungin, inthlan vote thlak ni berah pawn chhuah khap (bandh) an huaihawt avang khan inthlanpui kawmserh turin thutlûkna an siam chu a ni ber ta mai a. Inthlang thei dawn lo hiala inngai tawh leh, candidate thenkhat phei chuan an vote zawn pawh an chawlh phah hial hnu-ah kan inthlang leh ta a nih kha.
Khata vote kan thlâk leh tak chhan kha, ECI lamin NGO Co-ordination Committee thil ngiatte a tihlawhtling a, state sorkar pawhin an tihtur ang angte tih ve a intiam ve nia sawi a ni a. ECI hian a intiamna chu tihlawhtlingin, nikum November ni 28-a Mizoram Assembly inthlanpui vote thlak ni khan, Tripura relief camp-a awm Bru vote neite chu Mizoram chhunga Kânhmun khuaah vote thlak tir an ni ta a. Kânhmunah hian polling station 15 siamin Tripura sorkarin lirthei a ruahmansak hmangin vote thlakin an rawn kal a, vote nei za zela 50 chuang laiin vote an thlâk a nih kha. A hma chuan inthlan buatsaihtute’n relief camp-a kal chilha vote an thlak tir loh leh postal ballot hmangin vote an thlak a, Mizoramah an rawn thawn lut leh mai thin a nih kha.
Kum 2014-a Lok Sabha inthlanah khan rorellai Congress party-in an candidate Pu C.L. Ruala, kum 1935 December ni 25 a piang (kum 80 tling titih) kha eptu party zawng zawng tangrual candidate intawm, la naupang tak leh viak tha, infiamna lama langsar leh hausa bawk si, Pu Robert Romawia Royte nen an inkhing a. A naupang zawk thâwm kha a len em avangin, engemaw hmanga boruak tih daihna atan khatiang khan NGO Co-ordination Committee khan thil an ti ta niin tam tak chuan an ring mauh mai a.
MNF lam tang thenkhatte’n thusawi nemnghehna atan a an hman chu, kum 2009 Lok Sabha inthlanah khan Pu C.L. Ruala khan eptu tangrual candidate Dr. H.Lallungmuana kha vote 1,08,955 zetin a hneh a, mahse, kum 2014 inthlanah erawh chuan Pu C.L. Ruala’n eptu tangrual candidate intawm tho, Pu Robert Romawia Royte a hnehna kha vote 6,154 chauh a ni a, a campaign hun chân tak kha chân lo sela chuan a lehthal zawk mai thei a ni, tih a ni. Mahse, Mizoram political party-te hi kohhran leh tlawmngai pawl sawisel ngam miah lo an nih avangin ring taka sawisel ngam an awm hauh lova. Chuvangin keini ang tan pawh rinthu lo rawlh ve ngam a ni lova, chuti chung chuan tam tak phun lungawi ta te tawngkam kha kan la hre reng thung.
A politics thil, party-te leh politician-te inpuh tawnna hrim hrim chu lo dah tha ta ila, tuna kan boruak hi ilo chip teh ang. Central YMA kaihhruai NGO Co-ordination Committee bawkin Tripura relief camp a awm, Bru vote neite chu an vote neihna khua theuhvah, vote thlak rawh se tiin he thil hi an rawn thar thawh leh ta tlat mai a. An thar thawh leh hun hi Lok Sabha inthlan dawn hnaih leh bawk a ni. Thla thum vel chauh kal ta, November ni 28-a Kânhmun a Bru vote neite’n vote an thlak remti si a, tun mai a remtih loh thar tak thut chhan hi ngaihtuah chian ngai lai tak chu a ni a. Helai hun inkâr chhung hian mipui mimir hriat ve phâk lem loh boruak dang mak tak a lo awm a nih chuan kan hre lo tihna a ni mai.
Hmanni lawka phun hauh lova kan pawm, Kânhmun YMA-te pawhin phur taka Bru vote neite lo dawngsawng a, an vote thlak tur nghahna hulhliapte siam a, an ei turte lo buatsaih sak a an lo lawm, khawvel mithmuhah pawh kan hming a that phah em emna kha engvanga tha lo leh ta thut a, ngaihdan inlet leh ta thut nge tih hi a hriat chakawm hle a. Kan thultho lutuk hrim hrim a nih ngawt loh chuan hmanni lawka kan pawm, kan duh leh tak loh thut chhan hi a awm ngei tur a ni. Bru emaw Mizorama hnam tlem zawk awmte chungchangah hian, ngaihdan leh pawmdan fel fek fawk kan nei lo tih hi chu a chiang a, hmanah khan Mizoram chhunga vote an rawn thlak tur lo zu dang pawl an awm tawh a, a hnu-ah Mizoram chhungah ngei vote thlak se kan ti a, tunah phei chuan an khaw hlui, vote an neihna khua ngeiah vote thlak rawh se kan ti leh mek a nih hi.
Mizorama pawl hrang hrangte hian lungawi lohna lantir dan hi an thiam vak lova. Lal rorelna hnuaia awm thin, mipui rorelna kalphung zir chawpa politics khel chho ve kan nih avangin lungawi lohna lantir dan thiam tura Mizote inzirna chu kan chhehvèl a hnamdangte tihdan, kan nunphung nen a inmil lo tak leh kan tih ngai loh a ni a. Chuvanga zei vak lo, mi tihdan entawn a kal kan ni a. Mizo Union hovin lal in chung den aṭanga an tan kha 1980s chhova zirlai lungawi lote khan kawngzawh leh pawn chhuah khap (bandh) hmangin an rawn thlak a. Chubak chu kan la thiam belh lova, ngaihtuahna thuk tak kan sêng lem pawhin a lang lo.
Mipui tana harsatna siam zawng chauhva lungawi lohna lantir leh nawrh thiam kan ni a. Kan lungawi lohna chhan bulte tana harsatna siam zawng a chet hi kan thiam loh rualin, kan huaisen tawk lo a ni mai thei bawk. Chief Minister-in ram leh hnam tan pawi a khawih nia hretu pawlte’n, venghimtute’n khauh taka silai nena an venhim, chu Chief Minister chu a thiltih avanga hrem tura nawr chilh ai chuan, mipui harsatna siam zawnga kawngzawh leh bandh huaihawt lam an thlang leh thin.
Tuna Bru vote thlak chungchangah hian Mizorama pawl inhlâwmkhawm hian, ngaihtuahna thuk zawk an sên a tulin a lang. Inthlan hi democracy rama pawimawh ber a ni tih kan hre theuh. Democracy ramah chuan kan lungawilohna kan lantir a thiang a, kan duh loh thil kan sawisel leh kan dodal a thiang bawk a. Chumi atan chuan nawrh dan chi hrang hrang pawh kan hmang thei. Chutih rual chuan Democracy kalphunga pawimawh ber kawmserh (boycott) zâwng a mipui sorkarna hnuaia kan zalènna leh chanvo (democratic rights) kan chelek hi a dik ber em tih ngaihtuah a ngai ang. Chubakah chuan a hma lama kan tarlan tawh ang hian political party pakhatin emaw, pahnihin emaw an hlawkpui tur ang zawng a ngaih theih a nih chuan, inthlan kawmserh ang chi hi chuan pawl ropui takte hi nasa takin an rintlâkna (credibility) a tlahniam thei a, tute emaw politics hlawkna atan a che thin a ngaihna a awm chuan a pawi thui khawp ang.
Hei hi fimkhur ngai lai tak pawh a ni. Central YMA leh Sub Headquarters YMA hruaitu tam tak hi a hnu a politics luh chilha nihna pawimawh tak tak chelh zui kan ngah tawh a, chutiang bawkin MZP leh MSU hruaitute pawh an ni. ?henkhat hi chuan YMA emaw zirlai pawla hruaitu an nihna hi politics a dinhmun tha chang tura kailawn pawimawhah an hmang hmiah tawh a. Chutianga lawn chho chu tam tak kan hre tawh a ni. Chu chu thil awmdan a nih avangin tlawmngai pawl hruaitute’n politics thil an khawih chiam thin hi rinhlelh thlirin kan thlir ta mek a nih hi. Tunlai boruaka an thiltih pawh hi i lo thlir reng ila, nakin lawkah enge an tih zui kan la en dawn nia.
Mizorama hnam tlem zawk laka pawl hrang hrang chet dan hrim hrim hi fel tawk lo tam tak a awm a, chanchinbu a engkim ziah fai vek hi “Fate kan zilhnaah thenawmte fa an fing zo dawn” tih ang lek a nih dawn avangin sawi vek a tul lo. Chutih rual chuan haw haw leh a lang mawi lo, mualpho thei ang bera chet thawh fo hi a pawi thui thei hle. Democracy ram kan nih avangin dan ang tak zela dan rorelna (rule of law) zulzui a kal tur kan ni a. Dân kengkawhtu sorkarin dân ang taka thil a tih ngam loh avanga, pawl hrang hrangin dan kalha thil an ti fote hi a dik lo hle. Dân kengkawhtu-in dân ang taka hna a thawh loh chuan, chu dan kengkawhtu chu kan bitum mai tur a ni ang. A hlu-hlâng leh mualpho, ram dankalh leh mipui rorelna thuthlung kalh a chêt hi chu sim a hun hle a ni.