MIZO ZIA

Hun pangngai, nunphung pangngai a kan kal lai hi chuan tunge ṭha a, tunge ṭha lo tihte, tunge huaisen a tunge dawihzep tihte hi hriat a harsa fu mai a. Mihring hi ngaiah kan in neih a, ménah kan inthlâk a, kan inṭha en mai mai ṭhin. Mahse, hun harsa leh khirh a lo thlen hian kan ze dik tak a lang chhuak chiang duh hle. Kan lo duhâm ruk ziate, kei leh ka chhungte tana ei tur ka chhék ngah phawt chuan, ṭhenawmte leh midang reng reng chu lo chhuanchham mah sela pawi tihna nei reng reng lo kan lo khawi ṭeuh mai tihte hi hun harsa leh khirh a lo thlen chiah hian a lang chhuak ṭhin zu nia!

Pathianni a nalh taka inchei a, Pathian Lehkhabu Thianghlim, Hlabu leh Sande Sikul zirlaibu zakzeh emaw, khiangkawi ipte a ak a inkhawm hi Mizo tam ber an nih a rinawm a. Chutianga sakhaw mi tak leh kohhran bel chawt-te hi Kohhran mipui leh khawtlâng ngaihsan leh mite’n fel an tih an ni a. Hun pangngai-ah chuan ngaihsan loh ngawt theih pawh an ni lova, kan sakhaw biak Kristianna hian kan hnam ziarâng thleng a thunun a kan khawtlang nunah pawh langchhuak langsar ber a ni miauva. Hun pangngai-ah ngat phei chuan hetianga kohhran bel tlat mite aia dahsan tur hi Mizo tunlai khawtlang nunah an awm hauh lo.

Tunlai hunah chuan a bik takin ṭhalaite tan hian mifel nih hi a harsa tawh lo khawp mai a. Tunhma chuan lehkha zir taima leh thiam thei, nu leh pa zah thiam, taima taka nu leh pa chhâwk hahdam leh chhungkaw chawm tum a bei ṭang ṭangte bakah, inngaitlawm leh thuhnuairawlh, aia upate thuawihte chauhvin ngaihsan an hlawh ṭhin a. Tunlaiah chuan hetiang hi kan ṭhalai zingah pawh an tlem tawh em avangin, ruihhlo ngai lo leh zu in lo, inkhawm thin an nih chuan mifel an ni tawh mai a nih ber hi.

Chutiang chu Mizote hi kan nih laiin kan nun tak tak, kan rilru tak tak leh kan chhiat leh ṭhat chu hun harsa, khirh leh manganthlak a lo thlen chiah hian a lo lang chhuak ta ṭhin a. Hripui léng mekah boruak a chhe zual a, hri kai thar an pun nasat hian sorkarin ralkhel dâr a han vua a, chutah tak chuan tam tak chu kan insum zo ta ṭhin lova, kan zia kan thup thei ngai ta meuh lo. Tam tak chuan kan duhâmzia leh kan sakhaw vawnin chu duhâmna thinlung chu a hneh tak tak lohzia kan tilang ziah a mai a nih hi.

‘NLUP a hlawhchham chuan Isua Krista a mualpho dawn’ titute kha chuan, sakhua hmang ṭangkaiin mipui awihawm tih zawng tur ngaihtuahin politics hamṭhatna atan thil an sawi a. Pathian thu ngaithla tamin, Pathian fakna hla sa nasa a lâm chiamin mi hriat turin ṭawngṭai tam hle mah ila, kan sakhaw vawnin a tak taka kan thinlung a lo hneh lohzia leh a thunun dan a pawnlàwizia hi erawh chu, hetiang hun a lo thlen hian chiang takin hnam dang, sakhaw dang vuante mithmuhah kan rinna hi kan mualphopui ta ṭhin tih hi thudik fir, tui pawlh loh a ni.

Nikum kumtluan deuh thaw-in Covid-19 hripuiin min nuai a, khatah khan kan ze dik tak, kum 100 chuang daih kan sakhaw lo vawn tawh, khawvela sakhaw ṭha ber ti a kan sawi leh, a lang a pauva kan chhuan em em Kristianna-in a hneh hauh loh nun hi kan hmu nawn awn awn a. Chutih lai chuan ‘Zonunmawi’ ti a Zirsangzela Hnamte leh hlaphuah thiam dangte’n an lo chawi chu a lo langchhuak lawi a. Hetianga an Mizopui, khawpui a cheng, mihausa tawntaw, in chhawng sang tak tak neitu leh chenchilhtute thleng a, an chhuanchham hlauh vang a an thlawhhma an tharchhuah ang ang la khawm a chengkhat mah beisei let lo leh, thinlung taka an hnampuite tana luangchhuakte kha NOPUI dawm tlâk ngawih ngawih an ni.

Khawpui a awm kan officer lian zualte hian thlakhatah cheng nuai 3 te an hlawh a, chutiang a nih lai a, kumnga chhunga sorkar/party inzawrhna anga hun lokal zel tur atana eizawnna nghet an neih theihna atana ram hruaitute’n an sawi hmuh, cheng nuai 1 thlahlel em em tute’n, an aia hausa tawntáw-te tana an inpekna hi a zahawmin a ropui asin! Hei hi Mizo nun dik leh fir, Isua Krista zirtirna nena inmil zawk, nunphung dik chu a ni.

Mihring mihrinna-ah pawh rethei leh pachhe zawka ngaih leh an thawhrim em avanga an kut leh hmai pawh pawr fap mai te hi, nun dik leh tak, Zonunmawi bakah Kristian zirtirna laimu leh zawm tlak min zirtirtu dik takte an ni a. Khawpui a awm, hmai mam leh nalh tak taka inchei, thil man to leh man tam uchuak tak hmanga intivei te hian an lak aṭangin zir tur kan va ngah em! Nikum lama hripui kan hlauh uchuak avanga inkharkhip kan kalpui lai pawh khan mipui manganna hria a a hma aia ti to ta chiam an awm a. Chu mai pawh ni lovin Aizawl khawpui chhunga task force ṭhenkhat, khawpui pâwn aṭanga thlai lei leh Horticulture Department pisa kawt a Serchhip kuthnathawktute tharchhuah an dah, an vengchhung mite hnena to uchuak taka hralh duhte pawh an awm nia sawi a ni.

Hripui lèn vang mai a ni lo. Nikuma Assam nena ramri a innghirnghona a awm avanga khulam aṭanga mipui nitin mamawh phurtu lirtheite Mizoram lut thei lo tura vai misual ṭhenkhatin Lailapur khua a an dan/tihdin lai pawh khan, uchuak taka an thil chhek khâwlsa tito an tam mai. Kar hmasa Thawhṭanni khan Health Minister hova sorkar mi pawimawh leh Covid-19 hri do kawnga sorkarin a râwn ṭhin pawlte inhmukhawm chuan, inkhuahkhirh leh deuh an rel niin social media lamah thuthang a awm a, Chief Minister phalna an lak chuan hemi zan zanlai dar 12 vel aṭangin ‘lockdown’ a ni dawn niin an sawi a ni.

He thu a than hnu lawk hian, Aizawl khawpui leh district khawpui hrang hrangah mi tam takin an nitin mamawh an lei khawl nghal chur chur a. Aizawlah phei chuan dawr tam tak kawtah mihring an innek tulh tulh a, hripui laka himna atana mithiamte thuràwn leh sorkarin inkaihhruaina a siam chuan zawm leh pawisak a hlawh lo hle a. Chumi piahlamah chuan, hemi ni zing lam pang a an thil zawrhna man lêt thawk a thil man tito an tam hle niin an sawi. Thanpuii Pa (J. Malsawma) khan kum 1960 chho velah khan Mizo ze dik tak nia a hriat hi a lo ziak tawh a, tam takin an sawisel nasa hle nà a; a lo hmu fiah hle zawk a lo nih hi.

Thanpuii Pa’n a ziah hi ‘Mizo zia’ kan han ti ngawt na a, Mizote’n kan nuna Kristian sakhua kan sengluh hnu, kan hnam nunzia, ziarâng, nunphung leh ngaihhlut zâwng zawng zawng hi kan sakhaw vawn thar hian a luahlan fai vek a ni ber a. Kan hnam ziarâng leh nunphung zawng zawng kha, Kristianna maichamah hâlral thilhlanin kan hlan fai leng a ni tih hi hnial rual a ni lo. Chu chuan hre chiang ziktluak hauh si lova khawthlang nunphung (western culture) min pawm tir a, ngaihsan salohva min ngaihsan tir rualin, kan hnam nun ṭha (Zonunmawi) chu min vui liamtir lawi a.

Min chhuahsan hnu-ah pawh India ram awpna hnuaiah, kan ṭhenawm hnamdangte tihdan phung chhe ber min vawntir zui ta a ni ber mai. Kan ṭhenawm hnamte hi thil zawng zawng a chuh a inchuh vek mai an ni a, an zia hi kan la nasa ta em em a, mingo hovin sakhaw thar ‘Kristianna’ min rawn pek hian a lang thei piahlam, kan chhungril nun a lo hneh tawk lo hle tih chu kan chhehvel hnamdang ‘vai’ kan tih maite zia kan lak nasat danah hian a lang reng mai. ‘Duhâm chu milem biakna a ni’ ti a zirtirna kan dawn laiin kan chhehvel hnamdangte nun hian Bible thu aiin min hneh zawk tih hi chu hai rual a ni lo. A chhan ber erawh chu kan thinlunga duhâmna hian he Pathian thu zirtirna hi a hneh hauh loh vang a ni.

Hun khirh leh harsa, manganna kan hmachhawn a tawrhna a lo thlen hian, hnam nun ziarâng bosal tawh chuan, hnamin pawm dan dik a lo neih thin (traditional values) kha a tichhe ta ṭhin a. Kan pi leh pute’n, “Sem sem dam dam, ei bil thi thi,” an lo tih chu Kristian zirtirna nena a inrem thlap laiin midang thihna leh tawrhna pawh pawisa hlei thei tawh lova ‘ei bil dam dam’ nih kan lo thlang ta zawk chu a nih ber hi. Kan hnam nunphung dik tak leh pawm dan dik a kir leh hi a va pawimawh em!

Kan zavaia kan la chhe vek lo erawh hi chu a lawmawm. Thingtlang lama chhungte leh ṭhiante han tlawh hian, an thuhnuairawlhna leh thilphalna hian min hneh fo ṭhin. An huatthu suhah keini aia harsa ve leh chhawng ni ngei a kan rinte hian duhsak em emin, an neihchhun chhun hi min hawntir ṭalh an tum a. An neih ang apiang kan ṭawmpui an duh takzet a, kan tan ui an nei lo tih han hmuh hian insit a na duh hle ṭhin. Chu ‘Zonunmawi’ dik tak, phut lét nei lo tlawmngaihna chu Myanmar-a a kum a khua a awm tawh, Mizoram aṭanga chhote nunah pawh hmuh tur a awm – kan tana an inpekna hi.

Hei tal hi chuan he hnamah hian gospel camping, crusade leh El Bethel tih vela piantharna lem leh tlo lo ang ni lovin, hnam nun leh pawm dan kawnga piantharna dik leh harhtharna tluantling thlen se a va duhawm dawn em! Hun khirh leh harsa kan tawh mek hian min béng harh hram se la, Mizo dik tak kan nih leh theihna tur atana kan nunphung thlâk thleng a, midangte tana malsawmna nih tum tlat, mahni vengte hmangaihtu kan nih leh theihna turin, kawng hawng se tih dilna hi ṭawngṭaina dik a ni. Biakin chhung ni lovin a pâwnah, kan nitin hnathawhna hmun leh hunah hian dikna leh takna kan kenkawh chuan he ram hi a dam ang a, he hnam hi a zahawmin a ding chhuak ngei ang.