Guest writer
HC Vanlalruata
KAHPAH ENDIK
Kan sorkar chétdan hi tunlai, hri léngin min nghawng nat zual lai hian a thùltho riau mai a. Thutlûkna a lo siam tawh leh chumi behchhana thupék/hriattirna a lo chhuah tawh pawh hnukkirin a paih leh ta fo mai a. Mipui nawrna a dolet ngam loh vang a nih rualin, thutlûkna ṭha lem lo tak a siam ṭhin vang a ni bawk awm e. Chu’ng zingah chuan Zoram Medical College (ZMC) hospital-a oxygen hman man tur bituk an chhuah diam tawh sût leh hi a zia lo ber pawh a nih hmel a. Chutih lai chuan hripui kai leh kai lo, a kahpaha endik (random testing) tura ruahman vek tawh, district ṭhenkhatah phei chuan kalpui tawh ni si an titawp ta ngawt hi a ni awm e.
ZMC medical Superintendent-in oxygen hman man an bithliah dan hriattirna a chhuah hi, ama ir-âwm-chhuak a nih leh nih loh chu mipui tan va hriat phak a ni lo chungin, mut hmuna a inngaihtuah vang vang hnu a ama thu a a chhuah ngawt chu a nih a rinawm lutuk loh. Ti tura thu petu an awm kher lo a nih pawhin, sihhmuhtu chu an awm a rinawm hle a. Mipui an phun mur mur ták a he thupek hi sorkar ngaihtuah lai mek a nih thu leh, chumi vanga hnuhkir leh rih a nih dante, hriattirna chhuahtu pawh insawifiah tura tih (show cause notice pek) a nih thu thlengin kan hre ta a. A chhânna-ah hian huaisen taka thudik a hailan ngam chuan, mipuiin thudik kan hre mai turah ngai ila a hahdam mai awm e.
Nikum kumtawp lam leh kumin kumtir lamah hri kai kan tlem chho hle mai a, kan lawm hle a nih kha. Hri kai mek (active case) pawh 10 hnuailam kan hawlh zuai zuai tawh a. Kan lo uphuk lungmuan hman a nih pawhin a awm lo lem love. Chutiang a nih lai mek erawh chuan kan hri léng thawh hnihna (second wave) an tih mai chuan min han nuai ta a, ṭo haw ang maiin min chhém na ta hle zawng a nih hi. Nikum aiin inkaichhawng leh kaina hriat loh an pung ta hluai a. Nunna chan pawh nikum nena khaikhin theih rual lohvin hnai te te-ah kan nei ta zut mai a. Nunna chân zingah kum lama upa lo, natna benvawn nei bawk si lo an awm tak nual hnu phei hi chuan, râlkhel dar vuak a hun ta takzet a nih tak hi.
Kan rawt fo tawh a, tihhlawhtlin a awm ve chhun chuan a lawmawm duh viau mai – kan rawtna siam vang phei chu a nih kher pawh a rinawm hranpa lo na-in. Rapid Antigen Test hi a rintlâk dan a ziktluak tawk loh avangin, he khâwl hmanga endikna a hri kai lo anga hmuhte hi ni 7 tal khunghran a, chumi chhunga ‘gold standard’ khâwl a ngaih RT-PCR hmanga ennawn leh kan rawtna angin kalpui a lo ni ta ngawt pawh hi lawmawm tak a ni. Vairam lama hri laka fihlim certificate rawn neite pawh hi Manipur lama ‘Suantak certificate’ an sawi ang chauhva ngaih tur a ni a; ennawn leh hi a him a, khulam, engkim lei theihna hmun ami khu chu rin loh tawp hi a him ber awm e.
Hmanni khan kan sorkarin hri vei leh vei lo a kahpaha endik (random test) a kalpui kha a lawmawm kan lo ti hman hle a. Duhthu han sam ta ila – hri kai hmuhchhuah tamna veng leh khua-a hri kai lo hnimhnai chhui (contact tracing) hi a pawimawh rualin, hri kai ṭhenawm hnai a awm zawng zawng a kahpaha endik hi a ṭul ta viau bawk. Hri kai kan hriat a, hri laka an fihlim hma zawnga an chenna in lamah emaw sorkar/khawtlâng hmun ruat bikah emaw khunghran an nih hian hri darh zau zel tur nasa takin a véng a, chuvangin hri kai tamna veng leh khua a a kahpaha endik hna thawh hi thil pawimawh tawpkhâwk a ni.
Siaha-ah a kahpaha hri kai leh kai lo endik an han ti ṭan a, ni khatah mi 30 vel lai mai hri kai an han hmuchhuak ṭhawt mai a. Champhai lam an fihlim thung. Mahse, nihnih/khat lek hnu a chhunzawm zel loh tura an han ti leh ta thut mai kha chu, a thultho thlak ngawt mai. An chhuanlamah chuan a kahpaha endik hna thawh an duhna chhan kha, mipui vantlang zinga hri a darh leh darh loh zirchianna atan a ni a, hripui hi mipui vantlangah a darh tawh tih hriatchian a nih tak avangin, kalpui zui ngai lovah an ngai ta niin an sawi. Hei hi thil pawm tlak loh tak a ni. Covid-19 hripui hi nikum lamah pawh khan mipui vantlângah a darh tawh tih hi kan hre vek a, doctor leh damdawi lam thiam lo pawhin, Mizoram hmun hrang hranga hri inkaichhawn dan kan lo chhiar ve vek avangin kan hre ve khawp mai. Kaina hriat loh leh chhui mek bakah, hri kai mek lak aṭanga kaichhawng (positive contact) hi tuna thil thar a ni lo.
Mipui vantlânga hri a ṭaidarh tawh leh tawh loh zir chian hi a pawimawh an tih chuan kan hnial lo. Chutih lai chuan kan mamawh ber chu hri inkaichhawng chak lutuk tihtawpna atana a khaidiat chhutchah hi a ni a. Chu chu sorkar pawhin a ngaih pawimawh ber tur a ni ang a, damdawi lam thiamte’n “Tihdam aiin inven a ṭha zawk” an lo tih thupui tihhlawhtlinna tur pawh a ni. Chulam ngaihthah si a, mipui mimir, a bikin mirethei lehzualte ei leh bar zawnna kawnga harsatna siam zawnga inkharkhip kan ti leh ngawt ṭhin hi a fuh thlawt lo. Sorkarin a tihtur pawimawh theihtawpa a tih hnu a, hri ṭaidarh tur a dan theih loh tawp, loh theih loh huna hmanrua atan chauh inkharkhip bur tih lam hi chu chelek chi chauh a ni.
Hriselna lama khawvel puma thuneitu sang, World Health Organisation (WHO) leh India sorkar pawhin a ngaih pawimawh chu ‘test+track+treat protocol’ tih a ni a, chu chu hri kai leh kai lo endik, hri kai leh kai lo chhui leh, hri kaite enkawl tihna a ni a. Hri kai leh kai lo endik hian ngaih pawimawh a hlawh hle a, Mizoramah erawh chuan kan sorkar lam hian a ngai pawimawh tawk lo hle mai. Chhiatna chi hrang hrang a lo thlen a silpouline sem leh, hnatlângte thingpui in na tur sum pek bak hma kan sawn thei lo ang hian, hripui léng tireh emaw titawp emaw tur hian mipui kharkhip leh khuahkhirh bak hi chetlâk dan tur thar kan la hre thei tlat lo.
A ṭul phawt chuan hri ṭaidarh zel chhutchah na’n inkharkhip leh inkhuahkhirh hi kalpui tur a ni a, chutih rualin sorkarin ‘scientific’ taka a tihtur a tih phawt erawh chu a pawimawh hmasa a. Mizoram puma kalpui ém chu hnathawk leh endikna hmanrua indaih tawk lohna avangin a tih theih rih lo a nih pawhin mipuiin kan hrethiam ang. Mahse, hri kai tamna bial, veng leh khuaah takngial pawh, a kahpaha hri kai leh kai lo endik hna thawka kan umzui thei lo leh tum hauh lo ni a lang hi a vanduaithlak takzet a ni.
Sorkar hi democracy ramah chuan ‘mipui sorkar’ tih a ni a, mipui hmasâwnna tur, an nunna leh thilneihte (live and property) humhim sak leh hripui leh, chhiatna dang dang laka theihtawpa hum hi sorkar mawhphurhna a ni. India ram hmun hrang hrangah hripui darh nasatzia kan hria a. Tuna hri léng thawh hnihna pun hluai chhan pawh hi, Ganges luikama Hindu ho intawhkhawmna hunpui ‘Kumbh Mela’ a mipui maktaduai tél an kalkhâwm vang leh, state ṭhenkhata Assembly inthlanpui huaihawt vangah mithiamte chuan an puh nasa hle a, khawvel ram tam taka media-te chuan sorkar laipui, a bikin Prime Minister Narendra Modi an sawisêl na hle.
Madras High Court phei chuan hripui léng kâra state Assembly inthlanpui buatsaih a nih avangin, Election Commission of India chu ‘tualthattu’ ti hialin a puh a nih kha. Namailo tak mai, ECI tan chuan na tak tur a ni. Sorkar emaw sorkar peng, thuneihna sang tak neite’n an tihtur an ti lo mai ni lova, an tih loh tur an ti (omission and commission) ṭhin hi a pawi thui thei khawp mai. Kan Mizo police rual, West Bengal leh Assam state Assembly inthlanpui a zu duty zinga hri kai rawn haw leh, hri kai lo emaw tih, a hnu a kai leh ta si an tam dan aṭang hian, Assembly inthlan avanga hripui ṭaidarh nasat dan tur hi chu kan hrethiam mai awm e.
Kalphung fel lo tak pakhat han zep lawk ila. Kawngsial emaw, in sak emaw hnathawhna atana sorkar laipui aṭanga sum lokal hi a buaipuitu tur department dawnthlengah a lo lut a, mahse, state sorkarin dân leh kalphung a neih angin, hna lian tham leh sum sèn ngaih tamna, engineer-te’n an thawh ngai tur chi chu a sum dawngtu department khan PWD kutah an hlan leh mai thin. Chutiang a nih lai chuan nikuma hripui a lèn ṭantirh khan hripui dona atan State Disaster Response Fund (SDRF) hman phal chin tur sorkar laipuiin a rawn bituk a. Mahse, hemi leh sum hmuh dang reng reng kha Disaster Management lam khawih tur ni áwm tak a nih laiin, hri dona atana thil lei (procurement) reng reng chu Health and Family Welfare department an papêk nghal tawp mai a. An sum hman dan pawh a buarchuar a, special audit hial tih a ngaih phah tak kha.
Engpawh nise, tuna kan mamawh ber chu hri ṭaidarhna hmun vil ngun a, hri darh zel tur chhutchah a ni a. Chumi atan chuan hri kai an tamna hmuna a tam thei ang ber; a kahpaha endik a, hri inkaichhawng thei te chhui zui a, hri kaite enkawl hi a pawimawh em em a ni. Sorkar hian chutiang chu a ti lo tawp chu a ni lova, mahse, tun aia nasa a luhchilh a ngai a ni. Tih takzetin endik hna hi kalpuiin, WHO duhdan ang hian kal ngat tawh sela chuan tuna kan inkharkhip bur leh inkhuahkhirhna khirh eltiang hi a ṭul kher lo mai thei asin.
Tunah erawh chuan kan heti zo tawh a. In lamah kan tawm ang a, ‘Covid-19 appropriate behaviour’ an tih mai, hri kai lohna tur leh a kai pawhin midang an kaichhawn lohna tur atana inkaihhruaina hi kan zawm ṭha leh phawt tur a ni ang chu. Chutihlai chuan nitin inhlawhfa a eizawng leh sumdawng tenau leh liante thlengin, sum thawhchhuah leh ei-bar lamah harsatna namén lo kan tawk leh dawn chu a ni phawt mai a. Kan tuar a ṭul chuan kan tuar leh mai a niang chu.