THU AWIH

Nikum chawhma lam aṭanga Covid-19 hripuiin min nuai ṭan aṭang khan, sorkar chuan mipui himna tur leh hripui darh zel tur venna atan inkaihhruaina (guidelines) tam tak a chhuah tawh a. Mizoram dinhmun leh boruak a zir zelin khauh tak tak, khauh lo deuh, dul deuh leh dul leh zual pawhin inkaihhruaina hi State Disaster Management Authority hnuai ami, State Executive Committee chuan a chhuah ṭhin a. ‘Lockdown’ chhawng chho vawi engemawzat awm hnu-ah boruak a zia-awm deuh ta tiin ‘Unlock’ chhawng engemawzat kalpui a ni leh tawh a nih kha.

Mi zawng zawng huap inkaih­hruaina bakah hian sorkar pisa te, hnathawhna hmun dang te, inneih leh invui te, Biakin hawn phal lai hun te leh sikul hawn lai te khan, a bikin kalphung zawm tur hrang hrang siam a ni bawk a. Chu chu sapṭawng chuan Standard Operating Procedure (SOP) an ti a. Mipui huap inkaihhruaina a ni emaw, hun leh hmun bil atana kalphung zawm tur (SOP) a ni emaw a an thupui pawimawh ber pakhat chu thuawihna a ni. A dik em emna chu dân emaw inkaihhruaina emaw hi ṭha eltiang pawh siam mah ila, a zawmtu turte’n an zawm chuan loh chuan awmze nei thei a ni tlat lo. Chuvangin thuneitute thuawih hi a pawimawh em em a ni.

Hahthlak tak mai erawh chu sorkarin hri do kawnga sorkar thawh­pui a hri darh tur ven kawnga sorkar inkaihhruaina leh, a hun leh hmun a zira tihdanphung tur ṭha (SOP) duante mipuiin an zawm ngei theihna atana mawhphur tura a ruatte hi, sorkar leh district thunei­tute thu awih lo hmasa ber an ni tlat zel mai. Hei hi kan dinhmun diktak a nih miau avangin, hri darh zel tur ven kawngah hian sorkar leh a thawhpui task force te hi an thawk ho ṭha lo ang reng hle a, ṭanrualna leh thawhhona (coordination) chhe lutuk hian nghawng ṭha lo tak a nei mek a ni.

Sorkar leh task force-te thawhhona a that loh chhan bul ber chu sorkar inkaihhruaina kalh leh, district bawrhsap thupek bawhchhia emaw a pèla an kal emaw a chutiang titu task force te hrem emaw ṭhiah emaw theihna dan siam tel a ni lova. Sorkar hi tunhma aṭang tawha tlawmngai pâwl leh khawtlâng hruaitute ṭanpuina tel lova hna thawk thei lova inngai tlat a nih avangin, sorkar inkaihhruaina leh thupek kalha chét ching task force-te hrem ngam chi rual a ni tlat lo.

Tun hnaia sorkarin ‘total lock­down’ a puan hma aṭang tawh khan, Aizawl veng ṭhenkhat leh thingtlâng khua a task force ho chuan, sorkar inkaihhruaina leh bawrhsap thupek bawhchhia-in anmahni-in ro an lo rél hranpa a, ‘kan khaw/veng dan’ tiin an duhdanin inkaihhruaina an lo her danglam a. Sorkar inkaihhruaina-in hnathawh a phal a, veng danga thawk tura task force phalna late ngei pawh, ‘kan veng dan siamin a phal lo’ tiin an hnathawk laklawh lai mek chawlhtir te pawh an awm a ni.

Diktak chuan kan task force duty thenkhat hian chhiatna (hripui léng tiamin) thlen laia thuneitu ber atana ‘The Disaster Management Act, 2001,’ Section 51 aṭanga 60 leh ‘The Mizoram (Containment & Prevention of the spread of COVID-19) Act, 2020’-in thuneihna a pek, State Disaster Management Authority hnuaia State Executive Committee thuchhuah hi an zawm lovin an zah lo satliah pawh ni lovin, an palzût fo mai. SDMA hnuaia SEC chairman hi Chief Secretary a ni a, chu chuan inkharkhip kalpui laia inkaihhruaina a siam thin a. Chumi zawm lo hmasa ber chu task force ho hi an ni fo. A chunga kan sawi dân (act)-in a district chhunga kenkawh tur thupek chhuah a kengkawhtu atana thuneihna a pek, district bawrhsap thuchhuah pawh bawhchhia a palzût hmasa ber chu task force ho an ni ziah.

Sorkar leh district thuneitute in­kaihhruaina siam leh thupek chhuah an palzût tih hi sorkarin a hriat avangin May ni 6 khan Aizawl district bawrhsap chuan VLTF/LLTF te'n sorkarin inkaihhruaina a siam zawm chungchangah hetiang hian Mizo/Duhlian tawng ngeiin thu a chhuah a. "LLTF/VLTF te'n sorkarin inkaihhruaina a siam pèlin anmahni veng/ khaw bil tan inkhuahkhirhna an puang thiang lova, ṭul bik thilah chuan anmahni bialtu Incident Commander-te an rawn hmasa zel tur a ni," tiin. Mahse, hei hian tun thlengin zawm a hlawh chuang lem lo.

Mizo khawtlâng nuna bet tlat thin, aia upate leh thuneitute thu kan awih ṭhinna lo letling ta hlauh hian chhan a neih a rinawm a. Nu leh pa thu ngei pawh awih lo kan tam ták avangin, kan khawtlâng nuna kan ngaihsan ṭhin (value system) hi zirchian ngai a ni. Hetiang lam (social work) a inhmang tak pakhatin a sawi dan chuan, Mizo hnam invawn danah mipa lalna (patriarchal society) a nih avangin, inchhungkhurah pa chu a lu ber leh thuneitu ber a ni ṭhin a; a nupuiin a thu a awihin a zawm a, chumi kal zelah chuan an fate khan nu leh pa thuzawm a an thu awihin, chhungkaw zahawm tak an din thei ta ṭhin a ni. “Tun hnu-ah hian nu tam takin an pasalte (an chawmhlawm an ni kher lo) thuawih lova hnial an chin tak avangin inchhungkhur inrelbâwlna-in a tuar a, an fate’n an nu chu sawi loh, pa ber thu pawh an zawm duh ta lo a ni” tiin a ngaihdan a sawi a. Dik tak maw.

Khawtlâng nunah pawh naupan lai aṭanga aia upa zawkte zahna, an tirh apiang hnial lova tihhlawhtlin bakah, nu leh pa-in kha inthununna kha pawm tlata an fate an vuipui lohna boruak kha a lo chhe ta hle a. Inthununna leh thu-awihna khaidiat lo chat ta hian kan Mizo khawtlang nun hi a tichhe thui ta hle tih loh rual a ni lo. Tunlai chhanah thil thleng reng reng, sorkar thuchhuahte zawng zawng thleng hian, biakhlatna hmai hlai (smart phone) hum tawh chin chuan kan hre ve vek zel a. Sorkarin inkaihhruaina a siam leh district bawrhsapin thupék a chhuahte hi kan hre ve nghal zung zung a. Chuvangin inkaihhruaina leh thupék bawhchhe hmasatu task force ho thu awih viau kha kan ba lova hriatna a lian tawh hle a ni.

Task force ho, sorkar thupék zawm hmasa bertu turin an zawm duh loh avang hian, kan kalsual nasa ta khawp mai tih hi zep chi a ni lo. Thuneitu-in inkaihhruaina leh thupek a siam pawh zawm lo hmasa a, ‘Rotekâwla sepa’ an sawi ang mai a ro hran nei tih kan hriatreng ho thu, a kawi a ngila zawm tura inbeisei hi chu tih loh tawp tur a ni. Thuneitute thu pawh zawm duh lovin an thu zawng zawng a bo a bang awm lova zawm diak diak tura mipui min han beisei hi chu min hmusit ṭha duh lo ve ngawt mai!

Kal kalta Ningani khan Aizawl khawpui-ah chuan sa leh chawhmeh zawrh chhuah phal a ni a, chawhmeh man tozia kha an hrilhfâk a ni. To lo thei a ni lo. A hmun ngei a kan hmuh leh biakhlatna hmanga kan zawh kual aṭanga lang chiang tak chu - thlai leh chawhmeh dang, an thlawhhma leh ramhnuai aṭanga la khawma Aizawl lamin an lei sak ṭhin, thingtlanga kuthnathawktute chu khaw tam berah thlai leh chawhmeh dang lakkhawm phalsak an ni lova, an khaw task force-hote’n an vahchhuah an khap sak. Hetiang a nih avang hian Aizawlah Mizo chawhmeh thar zawrh tur tih tham a awm lova, a man a to uchuak lo thei lo.

Phairam lam aṭanga chawhmeh lakluh erawh chu a tlem lutuk lova, hei hi eichawp leh mipui nitin mamawh phur lo luh phal a nih vang a ni a, mahse, Mizoram chhunga thar chawhmeh a tlem avangin a man an tito tho mai. Aizawl khawpui pâwna chawhmeh lak tur ngah khuate an inkhuahkhirh avangin, khawpuia chengte’n namén lovin kan tuar a, chutih rualin thingtlâng a kuthnathawktute chu, an village level task force-te’n an chawtlang an benthlaksak bawk. Hei hian sorkar leh district thuneitu (state level task force leh district level task force)-te leh village/local level task force te thawhhona (coordination) awm lo a mualpho chiang hle. Heti hi chuan kan inṭamchhuah thuai thei mai dawn a, phai vaiho an vannei hlauh thung dawn a ni.

Khawpui chhunga mirethei (urban poor)-te hnathawk thei lova inkharkhip hnan an nih lai, namen lova sum an harsat lai a chawhmeh man a to tak bawk si avangin veng hrang hrangah chhungkaw mangang leh chhuanchham an awm ṭan ta mai reng a. Sorkar aṭangin ṭanpuina an dawng bawk si lova, an hmabak a thim ta hle mai. Thuneihna pek chawpte’n thu an awih loh leh, thuneihna petu thu an awih loh rah chu mipui mimirin kan tuar mek a, mirethei apiangin an tuar nasa lehzual ta mek a nih hi. Bialtu MLA bengvar leh hausa deuh neite an zia-awm a, hmun dang amite chuan ei tur nghei mai an hmabak ta.

Kan hripui ṭaidarh nasat dan en hian sorkarin inkharkhip bur a puang hi dem ngawt chi a ni lova, chutih rualin a hun taka chétlâk dan tur diktaka hma a lak loh rah seng erawh chu kan ni. Engpawhnise, hri darh zau zel tur leh buaipui zawh loh khawpa dinhmuna ding lo tura chet-lâkna atana inkharkhip bur a kalpui dawn hian a nghawng tur a ngaihtuah lo em ni chu aw tih ngaihtuah palh a awl hle. Nikum lama kan dinhmun hriat vek a ni tawh si. Loh theih lohva inkharkhip bura inkhuahkhirh a ngai a ti a nih chuan, sum thawk chhuak thei lo tura kharkhip hnan, miretheite tawrhna chairman zangkhai dan tur a duang tel tur a ni a, tun thlenga hetiang lam thawm kan la hre lo hi chu a lungchhiatthlak hle a ni.

A bul ṭanna atan chuan mipui, a bikin huan-lo-ram nei ve lo leh, chawhmeh zawnna tur ram pawh nei lo khawpui a chengte’n, man tlâwm taka kan ram chhunga thar chhuah chawhmeh kan lei theih dan tur hi rang taka buaipui nghal ni se. Hemi kawngah hian chawhmeh lak leh hralh tur nei khua a an task force-te hi, sorkarin thawhpui sela, chu chuan chawhmeh lakhawm a eizawngte sum hmuh tur khuahkhirhna a hlip thei bawk ang. Chawlhkar khat dang kan inkharkhip chhunzawm tur hun chhunga chhuanchham an awm lohna tur atan theihtawp chhuah a ngai ta.

Chumi atan chuan walkie-talkie set tam fé leh pamphlet leina ang chi atana Chief Minister’s Relief Fund for Covid-19 a sum lute hmang tawh lovin, a hming ang ngei hian mipui mangang leh chhuanchham mai theite chhawmdâwlna leh ṭanpuina atan hman ni tawh rawh se. Sorkar inkaihhruaina bak péla chë, task force-te hi, uchuak taka mipui chanvo rapbet leh thuneihna hmang dik lo an awm a nih chuan, sorkar hian an chungah thununna lek ve tawh rawh se. Anni hian thu an awih chuan mipui chuan thu kan awih leh zual ngei ang tih a chiang a ni.