Guest writer
HC Vanlalruata
THUTLÛKNA
India ram hi khawvela mipui rorelna ram (democracy) lian ber ti a sawi ṭhin a ni a, chuti a nih chuan Mizoram hi khawvela democracy ram lian bera ram bung khat kan ni tihna a ni a. India ram chanchin zir mite’n an sawi dan erawh chuan, kum 90 zet (1858-1947) chhung India ram awptu British sorkar khan, India ram leh a mi chengte kha a hrechiang ang reng a, chuvangin mipui sorkarna (elected/popular government)a awm loh pawha sorkar hnathawk (bureaucracy) in he ram mipuite chunga ro an rèl theih dan turin thil a duang vek a, chutiang chuan kum 1947 khan a chhuahsan niin an sawi.
Saphovin India ram an awp lai hian a tak taka sorkarna kengkawhtu chu, Imperial Civil Service (ICS) officer-te an ni a, Indian Civil Service tiin an sawi deuh ber na a, Imperial Civil Service tih hi Kumpinu sorkarin a vuah dan a ni a. British Parliament dan siam, Government of India Act 1858 Section XXXII (32) hmanga ruat ṭhin, ICS officer-te hotu lu ber chu Kumpinu sorkara Cabinet Minister pakhat, Secretary of State for India a ni.
A tirah chuan ICS officer-te hi sap pachal hlir an ni a, British zirna in tha ber ber atanga zir chhuak an ni. Kum 1905 khan ICS officer zinga za zel 5 chu Bengal ami an ni a (India ramah Bengali ho hi thluak tha bera ngaih, India hnam dangte pawhin sapho thluak pha a an ngaih 'Brown Saheb' an tihte an ni). Chuti chung chuan kum 1930 hmalam kha chuan ICS officer zingah India mi an la tlem a, hna lian chin chelh pawh an la phal lo. Kum 1947-ah khan ICS officer zinga 322 chu mihang (India mi) an ni a, 688 chu mingo (British mi) an ni a. British mi tam ber hi India ram a zalen hnu khan an bang zui nghal a ni.
ICS an tihte kha India ram a lo zalen hnu chuan civil service la ni zui thovin Indian Administrative Service (IAS) tih a lo ni ta a. IAS bakah hian Indian Police Service (IPS) leh Indian Forest Service (IFS) te hi All India Service tih an ni bik a, Indian Foreign Service (IFS) officer te hi IAS leh IPS te ang thova dinhmun duhawm tak a ni a. Hemi bakah hian central service kan tih mai chi hrang hrang, thiamna bik nei tura ngaih a tam hle bawk a. Anni hi mipui enkawl kawnga a tak a thawktu leh thuneihna chelh rengtu an ni.
Kan hriat angin state-te sorkar laipui-in a rawn enkawl hunlai, President’s Rule-ah a awm tawh ṭhin a. Chutiang hunah pawh chuan mipui thlan sorkar a awm lo tih pawh hriat vak lohvin sorkar an khalh ṭhin a, a chang phei chuan thil a awlsamin hmasawnna hna pawh a chak zawk ta emaw tihtur a ni a. Mipui thlan sorkar nen danglamna nasa tak a awm ngai lem lo. Mipui thlan ram hruaitute tel lo pawh hian (Kumpinu sorkar lo duan ang ngeiin) official-ho hian sorkarna an kalpui thei tih a chiang a. Chutiang avang erawh chuan rilru kalkhat (mindset) nei bur an tam a, thuneihna an chelh bawk si avangin, thil inthlakthleng thlen tir leh hmasawnna ropui beisei erawh chu a harsa hle a ni.
Hei hi India ram kalphung a nih miau avangin a ram bung pakhat Mizoramah pawh thil a danglam lova, sorkar hnathawk, a bikin officer lian chin hian he ram rorelna-ah hian thu an nei thûk hle. Mahse, sawi leh sawi hnu, satelin mi a seh tawh chu khawpui a rik hma chuan a thlah tawh lo an tih ang mai a ngaihdan vawn ngheh bur mai leh, rilru kalkhat nei an tam avangin ram hmasawnna daltu an ni duh hle a. Sorkar hnathawk zinga hmasawnna duhtu leh tihtak zeta thawh tumte chu, mipui awmkhawmna a Covid-19 hri kai awm chhun ang mai a inkiltawih an ni fo.
Kan ram hruaitu, sorkarna an chelh a minister nihna chelh bakah, ṭhibeh kan tih dangte pawh hian sorkar hnathawk an thawhpui a, hnung thak an inhiahtawnsak (quid pro quo) loh chuan an eiru thei lo tih hi a chiang viau mai. Chuvang chuan he ramah hian ram hruaitu, sorkar hnathawk leh contractor-te eirûkna leh induhsak tawnna uchuak kawnga vanram lam rim nam hauh lova an ṭanrualna (unholy nexus) hi kan ram ṭhanmawhbâwk a ni kumkhua a ni a. Chungnun’ an inchuhna-ah in er kumkhua ni mahse, sum eirûk leh hamhaina atan chuan Isua Krista thiamloh chantir a, khengbet nghal tur a, Pilata, Heroda leh Juda puithiam lalho ṭangrual ang mai kha an ni reng a ni.
Heti hi kan ni a, hetiang hi kan dinhmun a nih miau avang hian, hmasawn viau hi a harsa khawp mai a. Kum 1991 aṭanga India ram Finance Minister Dr Manmohan Singh-a’n huaisen taka ei-bar leh sum leh pai kalphung a thlak hlawk (economic reforms) ngam ang ngam ve lo ram hruaitu kan neih ṭhin avang hian, sorkar officer lian thutlûkna leh ngaihdan angin kan kal rei lua tawh a. Hei hi ram ṭhanmawhbâwk lian ber a ni reng a nih hi.
Kum 1970-a ‘India: Planning for Industrialization” tih lehkhabu Jagdish Bhagwati leh Padma Desai te ziah a fakselna a “There is certainly a need to recognize that the knowledge available to civil servants is not necessarily superior to that of entrepreneurs and that the fact that some direct controls are good does not mean that more controls are better than less controls,” a ti daih tawh a (To The Brink and Back – Jairam Ramesh). Mahni kutkawiha eizawn hna thawktute aia sorkar officer nih avanga an chungnunna hi a awm lo hrim hrim a, sorkarin engkim mai a thunun hi a that lohzia kan hmu mek a, sorkar pawhin a thlah ṭhen ta zel zawng a nih hi.
Tuna kan dinhmun, hripui léng kan hmachhawn mekah pawh hian hei hi ngaihtuah chian ngai tak mai a ni. Kan sorkar hotute hian ‘boruakin a zir tlat mai’ tiin inkharkhip bur leh inkhuahkhirhna chi hrang hrang an kalpui chhunzawm chho mek a. Kan dinhmunin a zir/zir lo miauva tih hi mipui náwlpuiin kan pawm dan chu a ni mai a. Mah reng reng se, hemi chungchangah hian zawhna mawlmang zet han inzawt ta ila – “Kan sorkar officer lian ber aṭanga a te ber thleng hian nitin inhlawhfa te ang chiah hian thawh loh chuan hlawh neih loh (no work, no pay) thuthlung hi an chunga lek ni ta sela, total lockdown kalpui hi an ti tho ang nge tih loh hram dan an ngaihtuah ang?”
Sorkar hnathawk lian, thlakhat a Rs 2,00,000/- chuang (NLUP hnuaia chhungkaw eizawnna ngelnghet neih theihna atan a chhungkaw 3 dawn zat leh SEDP hnuaia chhungkaw 1 dawn zat tura sawi zat ṭhelh) hlawh phate hian, nikhatah Rs 10,000 dawn lai an hlawh tihna a ni a. Chu chu total lockdown chhung zawng hian nitin chân dawn ta sela an phal bik ang em? An hlawh aṭanga tlemte thawh ve pawh dodaltu tam ber hi chuan an dodal nasa ngawtin a rinawm. Ngaihtuah chian’ chiah phei chuan, inkharkhip bur avanga hlawh kiam chuang miah lote inkaihhruaina siam hi a rethei apiangin an tuar nasa a ni mai lo’m ni?
An nupui fanaute chhuanchham hlauh vanga ramhnuaia chawhmeh an zawng a, zanlam pâwn chhuah khapna thupek, minute 5 vela bawhchhiat avanga cheng sang bi inchawitir hi a dik ber dawn emni? Sorkar hnathawk liante’n inkaihhruaina an siam zûlzui leh, chumi pel hret a task force hovin mi inhlawhfa lai mek, niléng hlawh tur hlawh pha lova ni laklawh a an hna an chawlh luihtirte dinhmunte hi kan ngaihtuah pha lo niin a lang. Hriléng dinhmun hetiang thleng lo tur hian thuneitute hian an tihtur (homework) an ti bik em? An tihtur ti lova, an mawhphurhna an hlen loh avangin tun dinhmun hi kan thleng a ni zawk mai em? Zawhna a tam a, chhanna dik tak pe thei erawh chu an tlem khawp ang – hripui lèn chhung phei hi chuan.
Thutlûkna siam hian mawhphurhna a keng tel thin a, thupek chhuah pawh hi zawm theih a ni fo tur a ni. Tute emaw tawrh theihna tur leh nêkchépa an awm theihna tura thutlûkna siam dawn phei chuan, chutiang mite kawr hâk ang inhâk tir chhin a; an chan tur dawnpui hi a pawimawh khawp mai. Chutianga midang dinhmun tur ngaihtuah lek lova thutlûkna kan siam zel mai chuan, Lal Heroda thiltih an sawi ang maiin ‘Chibai bûkna rapthlâk pek tumin an chhuak ta,” tih ang kha kan ni palh mai ang tih a hlauhawm asin. Nausen kan suat ve lo a ni thei, mahse, mi harsa, rethei leh pachhia, sorkar policy hmanga dâwmkàn ngai ngawih ngawihte, chhuanchham a siamtu, mahni chu dinhmun him (secure) tak ni si a nih theih tlat mai.
Ni e, inkharkhip hi a ṭul tih kan hre vek. Mahse, chutiang a khauh eltianga kan inkhuahkhirh lai hian, Police leh task force duty-te’n an hmuh loh lam liamah, chhungkua leh ṭhenawmte an inlènpawh a ni mai thei e, hri kai kan la pung nasa em mai. Chulamte pawh chu ngaihven a ngai asin. Sorkar thuneitute’n thutlûkna an siam hian, mirethei tawrhna thlen lo thei ang ber tur an ngaihtuah a ngai. Chu sorkar thutlûkna kengkawhtute pawh chuan, mirethei leh pachhe zawk tawrh loh theih dan ber tur an ngaihtuah ang a, chawhmeh leh nitin mamawh zawrh leh lei chungchangah pawh, mipui mimir tawrh loh theih dan tur leh chhuanchham an awm lohna an ngaihtuah ang a, thil zuar leh leitute’n hri an kaidarh loh dan tur an ruahman bawk ang.
A pawimawh ber chu mipui kan ni fo. Mipui zingah a dawrâwm leh zual, rethei ni satliah mai lo, nitin inhlawhfa leh mahni thlaithar hralha eizawngte, sum pûka eizawnna hrang hrang khawiha an sum pûk, a pung nena rulh reng ngaite hi ngaihven an ngai leh zual a ni. Chutiang ti tur chuan thutlûkna siamtu, thuneitute hian ngun taka an ngaihtuahna an sèn a, mi harsa zualte dinhmun an zir chian pawh a ṭul hle. Naupang té te te’n an pawisa khâwl chhun chhun, mirethei ṭanpuina atan an pe tihte, thingtlâng khaw ṭhenkhatin khawpui a chengte, chhuan an chham hlauvin an thlai thar leh chawhmeh lakkhawmte a thlâwnin an pe tihte hi ngaihtuah tel bawk teh se.