Guest writer
HC Vanlalruata
HMASÂWN
Ram leh hnam hmasâwnna hi engvanga lo awm nge? Engtinnge ram leh mipuiin hma an sâwn a, enge an ram hmasâwnna atana pawimawh ber? Hei hi kan luhchilh tak tak dawn chuan, mi ram leh an hruaitute bakah, mipuiin engtinnge ṭan an lak a thà an thawh tihte pawh kan hriat a ngai ngei ang. Chutiang ram/rambung rau rau zingah pawh chuan, Mizoram anga lei hnuai hausakna chi hrang hrang – tuialhthei emaw boruakalhthei emaw rangkachak, lunghlu nei bik lo, mahse, hmasâwn si te nena khaikhin a ṭha khawpin a rinawm.
Ram lian bik vak lo, mahse chankang si hi an awm nual a. Mizote’n kan hriat bel deuh bakah, kan ram hruaitute’n Mizoram nena an khaikhin ve ṭhin Japan leh Switzerland ramte hi chu, leihnuai hausakna nei lua lo an ni chungin, keini ai chuan ram an nei zauva. Mizoram zau zawng hi kilometer 21,081 bial a nih laiin, Switzerland ram zau zawng chu kilometer 41,285 bial (Mizoram let deuh thaw) leh Japan phei chu thliarkar 6,852 zet awmna, a vai a a zau zawng chu kilometer 3,77,975 bial lai a ni.
Tunlai khawvel chanchinthar luah hneh ber pawl leh Mizote’n rinna/sakhaw lama kan bulpui a kan ngaih, Israel ram hi kan ram nen i han tehkhin teh ang. A ram chanchin hi thingtlâng khaw kilkhawr bera awmte pawhin kan hre thawkhat a, chuvangin hriatthiam pawh a awl ber mai thei a ni. A ram zau zawng hi kum 1967-a ‘Ni ruk indo’ an tih mai a an ram lâk leh an awm zui takte tiamin kilometer 20,770 bial a ni a. Israel sorkarin an ram chhunga an pawm chin, Jerusalem chhak lam leh Golan Heights nena belhkhawm chuan, he ram zau zawng hi kilometer 22,072 bial a ni a, tlemte tak takin Mizoram aiin a zau hret zawk a. Mizoramah mihring nuai 11 bawr vel (kum 2011 chhiarpui) awm anga ngaih a nih laiin, Israel ramah erawh chuan mihring nuai 93.50 awm anga chhut a ni a (2021), mihring chéng zinga za zela 74.2 chu Juda hnam an ni.
Tuna Israel ram kan tih tak, khatihlai chuan Canaan hovin an luah, chu dar hman hun laihawl (Middle Bronze Age) lai vel khan Israel hnamte hian hnehin a ram hi an luah zui ta a. (Middle Bronze Age hi Isua Krista pian hma – BC- 330 leh 2100 inkâr hunlai vel kha a ni. Bible-in a ziah dan chuan, Pathianin he ram hi an tana a ramtiam a ni a, ‘khawizu leh hnutetui luanna’ tiin sawi a ni. Mahse, Israel ram hi a takah chuan faisa rin nghal theihna tur ram a ni lo. A luahtu Israel (Juda) hnamte tumruhna, thawhrimna leh thiamna avanga ram te reuh te, ram ropui leh chak taka lo indin chhuak a ni zawk.
Israel-ho hi kum BCE 720 vel khan Assyria lalin hnehin an darh nasa hle a, Babylon, Persia leh Hellenistic-te’n an awpbet reng tawh bawk a. An zalen zawk ṭhin na a BCE 63 khan Rome in a awp leh a. Hemi hnu pawh hian ram hrang hrangin an awpbet zui a, Muslim sakhaw betute kutah a awm rei hle a. Juda-hote chu khawvel ram hrang hrangah an darh a, kum zabi 19-na hunlai khan lo harh tharin, he ram luah let leh tur hian ‘Zionist’ beihpui thlak a ni a, kum 1947 khan khawvel sorkar inzawmkhâwm pâwl, United Nations chuan helai ramah hian Israel leh Palestinian ho ram insem dan tur a duang a. Arab ramte’n an duh lo chungin kum 1948-ah chuan Israel hnam aiawhtu Jewish Agency chuan zalènna an puang ta a nih kha.
Hemi kum hian Israel ram hualtu Arab ram hovin nuai chimih hmiah an tum a, mahse, an hneh lo mai ni lovin, Israel hian ram a lak belh a, Arab ram te nen vawi duai lo an indo hnuah, kum 1967 a ‘Ni ruk Indo’ an tih maiah khan tuna an ram luah tak hi an lak belh leh a ni. Israel ram hi a nihna takah chuan ram ro leh thlai chinna tur hmun pawh awm meuh lo a ni a, a ram pum a za zela 20 vel chauh hi thlawhhma lakna (thil chinna) tlak ram a ni a. Negev thlaler ro lutuk mai thlenga thlai leh thei chinna tlâk a siam thei an ni a. Tunah hian Israel hi khawvela thlai leh thei tharlám sawngbawl lohva thawn chhuak tam ber zinga tel pha leh, ‘agriculture technology’ a khawvela hmahruaitu a ni.
An ram sum lakluh (GDP) a za zela 2.5 chu an thlawhhma aṭanga an thar chhuah a ni a, ramdang a an thawn chhuah za zela 3.6 chu an thlawhhma thar tho a ni. Lo leh huan neitu (farmworker) hi an ram mipui zinga za zela 3.7 chauh an ni chungin, an ram a buh leh bal, thlai leh thei mamawh za zela 95 an thar chhuak a. A bak zawng, za zela 5 chu ramdang aṭangin an la lut (import) ve lek fang a ni. Mizoramah hian lo/huan neitu hi mihring za zela 60 vel niin sorkar chhinchhiah danah a ni a, mahse, kum 1 (thla 12) ah thla 3 chhung kan ei khawp pawh kan thar chhuak meuh lo thung. Mizoram chu khawvela ruahtui tlâk tamna ber pawl kan la ni zui.
Israel khuan tui an harsa em em ṭhin a, mahse, khawvela tui hnianghnar ber ram zingah an tel pha tawh. Tuifinriat tui al kha in tlâkah siamin, (desalination), Jordan lui leh Galilee dil bakah, Golan Heights aṭangin tui an la a, lei hnuai tui la chhuakin an tui hman tawh chu buh leh bal, thlai leh thei châwmna atan an hmang leh a ni. An ram hmar tawp lama awm, Galilee dil ami tui chu chhim tawp a awm, Negev thlaler a chengte leh thlawhma châwmna atan tuidawt leh tuikawng hmangin an pe phei mai a ni. Aizawl khawpui a mi pakhatin ni khata tui litre 78 zel dawng tura ngaih kha litre 45 chauh pek theih a ni mek a (hei pawh hi a takah a tling lovin a rinawm), Israel khawpui-ah te chuan ni khatah mi pakhatin tui litre 137 an dawng a ni.
A tawi zawngin sawi ta ila, kum 1948-a zalenna an puan takah khan, khawvel hmun hrang hrang aṭanga an ram luah tura kir leh te khan, engmah chinna tlâk lohva an ngaih ram kha anmahni sum a leiin an han chei ta tak tak a. Phaizawl lung hmun kha an thianfai a, lei dàwl zawl/leilet chhawrdawh siamin, dûm hmun a tui an paih kang a, leilung luangral tur an veng a, ram leilung chhe lutuk an tihâng leh a, chutiang chuan tun dinhmun hi an thleng chhova. Zirbing (research) an uar em em a, an hmang ṭangkai bawk a. Khawvel pumpui-ah Israel a an bawng vulhte khuan hnute an ngah ber lâwt läk a ni. Chutiangin buh leh bal, thlai leh thei pawh a ni.
Ram rethei leh ram hausa danglamna leh he dinhmuna a din chhan hi, ram upat zawngah a innghat lo. A ram leilung hausak leh hausak lohvah a innghat hek lo. Kan awih lo mai thei, mahse maw - India leh Egypt (Aigupta) hi kum 2000 chuang a upa ve ve an ni chungin, ram rethei zinga chhiar an la ni. Chutiang a nih lai chuan Canada, Australia leh New Zealand ramte hi kum 150 kal ta velah kha chuan ram ngaih pawimawh hlawh lo tak an ni a, tunah erawh chuan ram changkang leh hausa an lo ni ta.
Ram leilung leh lei hnuai hausakna hi ram hausakna chhan a ni ngawt lova, ram leilung hausa ve lote hi an ram a rethei ngawt lo. Japan ram hi tereuhte a ni a, Israel ram ang chiahin a ram leilung za zela 80 hi tlângram, chenna emaw huan lo ram neihna atan a tlak loh a ni a, mahse khawvel ram hausa ber pathumna a ni thei. Japan ram zet hi chu thilsiam chhuahna lawng ang mai a ni a, khawvel pum atangin thilsiamna leh sâwngbawlna hmanrua (raw material) khawn khawmin an la lut a, chumi hmanga an thil siam chhuah chu khawvel ram pumah an hralh chhuak leh ṭhin.
Mizoram hruaitu intite'n an ngaihsan em em Switzerland ram khu en teh u. Chocolate siamna hmanraw pawimawh ber cocoa hi an ramah a chin theih miah lohva, mahse, khawvela chocolate tui leh ṭha ber siam chhuaktu ram a ni a. He ram tereuhte-ah hian kumkhatah thla li chhung chauh ran vulh leh huan lo ram neih a kalpui theih a, chuti chung chuan khawvel pum huap pawh a bawnghnute aṭanga thilsiam chhuah ṭha ber ber awmna a ni a. Khawvel sum che vél thunun thei khawpin ‘banking’ kalphung sakhat leh felfai an nei bawk.
Entirna dang leh chu South Korea khi a ni awm e. He ramah hian tuialhthei laihchhuah tur a awm ve lova, mahse, khawvela tuialhthei thlitfimna khâwl lian ber an bun a, tuialhthei thlitfim sa tam tham tak an thawn chhuak leh a, an sum hnar ṭha em em a ni. A ram leilungah khian thir hlo (ore) laih chhuah tur a awm ve lo chungin, khawvela thir hmanga lawng lian siam chhuaktu lian ber an ni. An ramah darsen (copper) laihchhuah tur a awm lo, mahse, khawvela darsen hmanga electric leh electronics bungraw siamtu lian zinga tel pha a ni.
Hetianga an lo danglam tak theihna chhan hi thil tam tak a ni lo. Ram hruaitute’n an hruai dan a dik a, kawngdik an kawhhmuh avangin an ram nunphung, sorkar leh kalphung (system) fel tawh vang a ni ber a. Chutiang thlen thei tur chuan he'ng ram changkanga chèngte hian kum engemawzat chhung chu zirna, nun kawnga mawhphurhna leh an hnam ziarâng nghet an lo vawn tawh a. Ram changkang leh hausa a chengte an vawn tlat leh an nun, an hnam nun a bet tlat, an sorkar kaihruaitu ni bawk chu hengte hi a ni: Tihtur leh mawhphurhna hlen chhuah kha thupui berah an neih a, an rinawm a, mawhphurhna an hria a, dân rorelna ngai pawimawhin ram dân leh inkaihhruaina an zah a, mipui sorkarna thuthlung an ngai pawimawhin an zah a, an thawkrim a, pawisa hum leh tangkai leh hlâwk zawk a hman (invest) an ngai pawimawh a, thilsiam chhuak/thar chhuak tam tura tumruhna an nei a, hun an vawng dik bawk ṭhin.
Mizoram kan retheih chhan hi kan ram leilung a hausak loh vang emaw, khuanu kan chunga a nunràwn bik vang a ni ngawt lo. Kan retheih chhan chu awmdan kan thiam loh vang leh, kan awmdan leh nunphung dik tawk loh vang mai a ni. Ram hruaitu kan neih tawhte'n an zir lo nasa hle bawk a, hmasâwn leh changkang tur zawngin min hruai tlem hle. Tun dinhmuna kan la awm reng chhan chu midang leh eng thil emaw laka remchang leh hlâwkna beisei ringawt kan nih vang a ni a. Therhlo ilo atangin a dinchhuah tluantling theih loh. Thil dik lo leh fel lo, mipui tana pawi theih kan hmuh a kan hriat reng pawh a, lo ni ve mai mai rawh se tih kan chin vang a ni bawk. Chuvangin kan mamawh chu awmdan dik, sual leh thil dik lo huat hi a ni a. Chutianga ngaihtuahna kan siam a kan awmdan kan thlak hunah chauh, tuna kan nih phung hi kan siam dik anga, kan siam ṭha thei ang.
‘Khawizu leh hnutetui luanna ram’ ti a sawi, Israel ram aia let tam takin Mizoram hian hma a sâwn thei tiin kan Chief Minister Pu Zoramthanga hian a sawi niin an sawi a. Hei hi mi ṭhenkhat chuan politics lama inchirhthehna atan a hmangin, nuihza siamna atan hial a hmangte pawh an awm a ni àwm e. Mahse, Pu Zoramthanga thusawi hi a dik a; a tak a thlentir theih a ni bawk. A hruaina hnuaiah Mizoram hian, he a mang (dream) hi a thleng ang em tih chu thudang daih a ni thung a. Ramtiam thlenpui thei lo Mosia ang kha nge, thlenpuitu Joshua ang kha a nih dawn tih erawh chu hunin a hril ang chu.