Guest writer
HC Vanlalruata
TEST TAM NGAM LO!
Mizote hian kan ram chhunga kum tam tak chhung lo inbéngbel ve tawh ṭhin leh, Tripura a a tam zawk khawsa ‘Tuikuk’ ti a kan sawi ṭhin, Bru unaute thufing ni áwm tak hi fiamthu thawhna atan kan hmang rim ang reng viau mai a. Covid-19 hriléng chungchanga fiamthu lar tak pakhat pawh, “Tuikuk ho chuan hri kai leh kai lo hi test lo ila, hri kai kan awm lo a ni mai, an ti,” tih a ni a. He fiamthu hi a lo ril phian a nih dawn hi, damdawi lama mithiam a kan ngaih leh sorkar pawhin rintlak a a ngaih-in, heti zawng lek lek hian a sawi ve mauh mai.
Health and Family Welfare Board-a vice chairman (Minister of State nena dinhmun intluk) a nih bakah Covid-19 hri léng dona kawnga doctor rual inhlawmkhawmna, Medical Operation Team a chairman ni bawk Dr. Z. R. Thiamsanga thusawi hian mi mak tih a hlawh a, sawisel a hlawh viau mai. A doctor pui ṭhenkhat kan zawh kualte paw’n a thusawi hi a mak an ti a, an sawisel nasa hle.
A kahpah a sample lakkhawm a endik (random test) nikhat vel chauh an kalpui a an tihtawp leh tak chhan chu, (LPS Special Report-a a kawmnaah) hri kai hmuhchhuah a tam lutuk dawn a, enkawlna lamin a zo dawn lo a ni, a ti. A ṭawngkam takah chuan, “Ramdom test kha a ṭha lutuk a, tam tak kan han hmuhchhuah phah a. Tunah ti ta vak ila, kan hmu ṭeuh ang a, a dahna tur kan nei dawn si lova, kha kha thil buaithlak deuh mai a ni. Khum hi kan nei tlem ropui si a, symptom an nei deuh zel mai bawk si a. Chuvang chuan random test chu ngai rih lovah kan ngai a ni,” tih a ni.
Nikum lam, hri kai pawh an tam lutuk loh lai, thi pawh tlemte an la awm lai khan, kan hotute aṭangin thlamuanna lam aiin insawiṭhaihna awká chhuak kan ngaithla tam zawk a. Dik tak chuan an hlauhlawp chiai lutuk hlawm a ni ber. Hri kai dek dek tawh chu langchhuak lo (asymptomatic) pawh ni raw sek sek, ambulance ri ruai ruai chhungah dahin, zanlai-ah pawh Falkawn lam an panpui a. A hnu-ah kan thiam ta (sorkar laipui tihdan kan entawn ta) a, hri kai satliah, natna hranpa nei lo chu CCCC emaw CCC-ah emaw kan awm damtir ta a. Tunah phei chuan mahni in lama inkhung (home isolation) thlengin kan uar ta.
Chutiang a nih tawh lai chuan, kan hotu tam ber hi chuan hlauhawm theihtawpin an la sawi a, ZMC a khum awmzat leh ICU/ ventilator awm zat te, oxygen neih zat te an chhut a, mipui tihṭhaih an tum dan hi an rilru lamah chuan tidik an inti mai thei e. Mipui fimkhur tura an tihnaah an inngai a ni thei ang. Mahse, thlirna zau zawk an neih a ṭul ta khawp mai. CCC leh CCCC hri kai tam tak dah theihna kan nei mek a, chubakah engemawzat neih belh mai theih a ni. Asymptomatic leh mild symptom (hri kai tih lang chhuak ve che che) zawng zawng leh symptom nei a thâwk harsa zualte nena hrût rual vek an tum hi chu a fuh ber lo khawp mai.
Biakin khar a inkhâwm kan khap lai leh, sikul kan khar bawk si lai hi chuan, enkawl vak ngai lo dah hran a doctor leh nurse te’n an tlawh zeuh zeuh hi a tawk viau a, anmahni enkawlna tur damdawi tlangláwn chhawp mai hi a tawk a ni. June ni 4-a kan dinhmun chu CCC 49, mi 2,571 awm theihna kan neihah mi 1,084 an awm mek a, man chawi a awm theihna CCC 2-ah mi 41 dah theih a nih laiin 5 an awm mek. CCCC hi 61 awmin mi 1,623 dah theihna a ni a, mi 621 an awm mek a ni.
Kan hotute hian an sawi dan hi an pawmdan a nih tak tak chuan, hri kai hmuh chhuah an nih hian, anmahni hnimhnaitute chhui zui (contact tracing) pawh hi ti lo mai se, a lo ṭul hauh lo a nih hi, tih mai palh awl tak a ni. A kahpah a sample endik a ṭhatna chu, hri kai hmuh chhuah apiang kha, a la kai ve lote himna atan, dahhran/khunghran a an nih theih na’n a ni. Hri kai tih lang chhuak ve lote pawhin midang an kai thei tho ni a mithiamte’n an sawi miau avangin, a tam thei ang ber endik hi hnam pum himna a ni a, sawi nép emaw tih loh tur ti zawnga sawi chi a ni lo. Sorkar laipui leh World Health Organisation (WHO) a mithiamte thupui pawh T3: test, track and treat, tih a nih hi. Helaia thudang lo neih ve hi a him lo zawk a, ‘random test chu ngai rih lovah kan ngai a ni,’ han tihte hi chu a zia lo ngawt mai.
Kuminah hri léng thawhhnihna kan hmachhawn a, hri kai hmuhchhuah an tam viau nitin a, hei hi a chhan lian tak tak a awm thei a. Inkharkhip kan tih lai hian chhungkhat laina, ṭhenawm leh ṭhiante inlènpawh tamte, bazara thil zuar leh lei hmunkhat a kan chhuak khawm tam lutuk te hi a nih hmel a. District tina TrueNAT khâwl kan bun laiin, nikhat a sample an endik theih hi a tlem lulai lutuk a, endikna khâwl ṭha ber (gold standard) RT-PCR) lah chu ZMC-ah chauh kan nei si a. Zirtawpni khan sample 1,186 zet an endik a. Sample lakna rei tawh, la endik hman loh (backlog) an ngah hle ni a sawi a ni.
Hei hi kan dinhmun a nih miau avang hian endikna result chhuak thei nghal, Rapid Antigen Test kan chelek ta ber lo thei lova. He khâwl hi a ṭhat viau laiin, hri kai reng pawh kai lo anga a hmuh (false negative) a tam lutuk niin an sawi a. Sorkar laipui chuan sample zawng zawng aṭanga 70% tal hi RT-PCR hmanga endik ni se a ti a. Chutihlai chuan nimin piaha an endik zinga 31.22% chauh RT-PCR hmanga endik an ni a. RAgT hmanga endik zat hi 53.22% a ni thung. RAgT hmanga endik, hri kai reng si, kai lo lèn a léng kan tam phawt chuan, inkaidarh huk hi thleng tur ve reng a ni a, kan dinhmun hi chu ngaihtuahawm tak a ni.
Hetiang dinhmuna kan awm lai hian, Lunglei Civil Hospital-a RT-PCR bun mai tura kumkhat zet an dah ṭàwl tawh chu bun turin an vuaicha viau mai a. Hri do hi politics hmanrua a hman chi a ni lova, rorêllai emaw eptu lam emaw pawhin an hman hauh loh tur a ni a; an thupui ber tur chu hri léng do, tinep tur leh hrik inkaidarh titawp tura thawhho leh ṭanrual a ni. Chu chu mipui himna tur a ni a, ram hruai mektu leh hruai tumte pawhin an politics feikibar tung ṭha a lungrual taka an thawhho hun a ni a, politics cheprep té te khelh a hun lo. ‘Lungrualna hi ram leh hnam tan, himna kulhpui ber a lo ni e,’ tih hla kawltute sorkar lai a ni bawk a.
Lunglei ami hi bun vat sela, hri léng a reh hnu-ah hmanzui a ngaih loh chuan a ṭha a ni mai. A tam thei ang ber, rang taka sample lakkhawm a endik hi a hun takzet tawh a, chumi atan chuan khâwl rintlak, vawikhat a sample tam tham endik thei kan mamawh ber a ni. RT-PCR khâwl hi nei tam ila chuan, a kahpaha sample endik hi kan thawk thei nghal dawn a, chu chu kan himna kawng hmasa a ni a. Engkim mai hi a harsa zawnga sawi chuan a theih loh mai, a theih dan zawn chuan a theih leh mai. Nikuma ZMC-a RT-PCR bun hma lawk pawh khan, natna hrik en thiam (microbiologist) rual khat khan ZMC-ah hian a bun theih loh ang thawthángin chanchinbumite min hrilh a, sorkar thuneitute an sawipui nasa bawk. Mahse, neih tumin sorkarin a bei a, a nei a, a bun a, kan hmang ṭangkai ta hle a nih hi.
Tun kan dinhmun a pawimawh leh ber mai chu, hri danna a tam thei ang berin kan lak hi a ni. United States-ah khuan mihring awmzat zahve chuan hri danna an dawng tawh a, nunphung pangngai ang an pha deuhthaw tawh a. Isarel ram, mihring nuai 90 chuang chenna-ah pawh, February thla khan mi maktaduai 5 chuangin hri danna an dawng tawh a, kum 60 chin chunglam za zela 70 in an dawng tawh bawk a. Tunah chuan nunphung pangngai ang chiahin an awm leh tawh. Chutiang ram chu an awm nual laiin, India ramah erawh chuan ram hruaitute’n ramdang hnena an lo pek chhuah tam deuh vangte, hri danna siamtute’n an siam chhuah chak tawk loh vang leh, India ram mihring cheng tam luat avang hian harsatna kan tawk mek a nih hi.
Mizoram dinhmun en ta ila - Police Contact Tracing report-a a lan danin May ni 1 – 17 chhung khan Covid-19 hri kai hmuhchhuah zingah hri danna la kim tawh mi 8 leh dose hmasa zawk la tawh mi 4 an awm a. Mithiamte sawi dan chuan hri danna an dawn tawh chuan an thi lova, an tuar nep tawh bawk a ni awm e. Ṭhenkhat phei chuan hri danna dose khatna chauh lak pawhin he hripui lakah hian an him a ni, an ti. Engpawh nise, hri danna hi Mizorama cheng zinga a tam ber hian kan lak a ngai a, keimahni chauh inngaihtuah lovin, hri kan kai theih midangte i ngaihtuah tel ang u.
Sawi tawh angin sorkar laipui hian mipui mamawh ang zat hri danna a pe mai thei lo niin a lang a, tunah pawh hian kum 18-44 inkâr pek tur a tih, man nei leh nghal (Mizoram sorkarin a man min pek sak avangin hri danna latute’n kan chawi lo hlauh) hi duhkhawp a awm thei lo leh zual ni awm tak a ni a. Mizoramah chuan dawn leh tur hisapin, kum upa zawkte dawn tur kha an lo puk a, an chiu leh thei ta chauh a ni. Hri danna kan inchan loh em avangin dose hmasa leh a pahnihna pek hun inkâr an ti hla ta ngawt a. A la hmasa tam takin tunah hian dose hnuhnung zawk an la la thei lo a nih hi.
Mizoram hi mihring kan tlem a, sorkar hian na deuh zawkin zu nawr sela chuan, mihring cheng zahve tal pek tur hri danna hi chu a awm theih mai a beiseiawm hle. Hri danna pek hi chak takin kalpui ila, kan sorkar pawhin hemi atan hian nasa leh zualin ṭan la sela. Hun rei vak lovah fihlim thawkhatin kan fihlim mai ang. Chutih hunah chuan kan economy tlusawp tungding leh turin lei rem kan rap thei ang a, kan tawrhna hian nghawng na lutuk a nei lo thei ang. Tun anga inkhuahkhirh leh inkharkhip zawng ringawt a kan kal rei lutuk chuan kan khawtlângah in epna ṭha lo, inpumkhatna tichhe thei a chhuak ang tih pawh a hlauhawm tawh a ni – chhuanchham lutuk an awm palh thleng pawhin.