POLITICS

Sakhua/ kohhran hi mihringte khawvela kan damchhung a mal­sawmna kan dawn theihna leh, kan thih hnu a chan tha kan chan theihna atan a min kaihruaitu a ni a. Khaw­vela sakhaw hrang hrang zingah hian zirtirna dik lo leh firfiak, mahni mihringpuite tihnat leh thah pawisak lohna mai pawh ni lo, 'ringlotu' an tihte that tura zirtir hial thin an awm a. Chuti chung chuan an sakhaw zirtirna bulthut lamah chuan chutiang a awm bik lova, zirtirna dik lo zirtirtute avanga hetiang hi lo awm mai a ni.

Sakhaw tam ber hian khawvel piahlam a mihringte awmdan tur ngaihdan leh zirtirna an keng ber a, Kristian-te'n chhandamna leh vanram kai zirtirna kan dawn ang hian Buddhism, Hinduism, Jainism, and Sikhism te erawh chuan pian nawn an ring a. Piannawnna tawpkhawk 'Nirvana' an tih mai hi rinna tlânglâwn tak a ni. Muslimho chuan Kristiante rindan angin thawhlehna leh chumi hnu a vanram emaw meidil emaw a kal tura inzirtirna an kalpui. Buddhism leh Jainism hian nungcha tihnat loh hi nun ṭha an tih zinga an ngaih pawimawh em em, piannawn leh hun atana ṭangkai em em a an ngaih a ni.

An rindan leh pawmdan chu eng­pawh lo ni ta sela, thih hnu (afterlife) a an dinhmun tur chu an damlai a an nungchang leh thiltihin a hril dawn tih hi sakhaw hrang hrang inzirtirna laimu a ni vek. Khawvela i lèn lai, i damchhunga i thiltih khan khawvel piahlam, i thihhnu a i awmdan tur a hril dawn a ni tih hi an zirtirna a ni deuh vek a - piannawn leh hnu a eng anga piang nawn tur nge tih emaw, vanram nge meidil-ah i kal dawn tih kha a hril dawn niin min zirtir a ni. Thih hnu a dinhmun tha chan duh avangin mi tam tak chuan thil tha an tih theih loh pawhin, thil tha lo tih loh hram hram an tum a, thatna tam tak pawh a awm àwm e. Hei hi mihring dang nena an inlaichinna leh chèn hona kawng kawk a nih rualin, nungcha chunga ngilneihna lantir thlengin a khawih a ni.

Chutiang tho chuan khawtlâng a nunho leh chènho dan chungchanga min kaihruaitu chu, Mizoramah chuan tlawm­ngai pawl kan tih maite hi an ni a. Tunhma chuan 'Val upa' kan tih mai kha kan khawtlâng nun vawngtu ber an ni a. Mizo inchhungkhurah pa ber a thu em em a, chu chuan inchhûng rorelna tha takin a kengkawh a, chu chu khawtlângah pawh a lang chhuak thin. Chumi piahlamah chuan aia upa zah an la na-in an la thutak a, val upa thu mai ni lovin, naupang/tleirawlho kha an aia upate'n thuawih an zirtir nasa hle.

Inchhungkhur a pa ber thuneihna leh aia upate leh val upa hmanga invawnna avang khan, Mizote'n khawtlâng nuam leh awhawm tak kan nei thin a ni. Tunhma, zawlbuk awm lai kha chuan, lal ina zu chhim pha kum upa lam pawhin an tlai (nam/ruih) deuh chuan thupha an chawi chùl ṭhin a. Tlangval zu nam leh che mawi lo deuh kha chu, val upate’n ‘chi thlah tlak lo’ tiin vauna awkâ an chhuah mai thin. Kût ni vangthla-ah nula tlangvalin zu an tem ve ṭhin a, mahse inthununna changkang tak avangin an rui ngai lo. Mizo khawtlâng invawnna kha a changkang a, a zahawm takmeuh a ni.

Politics hi chu sawi tur a tam khawp mai. Khawvêl a ram upa reng reng kha lal (emperor/ king/ queen) rorelna hnuai a awm an ni hlawm a. Khawvêl tunhma chanchin kan chhiar chuan Europe, China, India leh ram upate kha lal awpna hnuai vek a awm an ni a. Mipui thlantlin leh an chunga thuneihna kengkawha rorél tura an ruat pawh ni miah lo khan, an duh thâlin mipuite kha an rapbetin chhiah hmangin an sawr fu ṭhin kha a ni a. Chutianga an tih theihna atan chuan Pathianin an khua leh tuite laka thuneihna tawpkhâwk nei tura chanvo a pek anga pawm an nih theihna atan ‘divine rights of kings’ kha an chawi vàwng a. Chutianga Pathian ruat thlap chanvo an neih theihna tur atan chuan, khatihlai a kohhran lian ber leh Kristian ram zawng zawng chunga thuneitu Roman Catholic hotu ‘Pope’ khan ‘certificate’ a pe ṭhin zu nia!

United States khu an zalen hma khan, England lal awp ni mahse, an zalen atang khan mipui sorkar leh thuneihna nghet tak kalpui a mipui sorkar dik tak din nghal awmchhun a ni awm e. US sorkar ropui chhan hi an ram leilung hausak vang a ni tho chungin, a chhûnga chengte nunphung vang a ni ber. Europe khawmualpui leh Asia khawmualpui aṭanga zalenna duhtu kalkhâwmin, mipui mimir leh mimal zalenna zah chunga an din ram a ni a, he ram ropui dintu zingah hian, Africa khawmualpui aṭanga sal atan a an phurh luh, mihangho pawh an tel. Dân rorélna an ngai pawimawh a, chumi piahlamah an teirei peihna leh zirna leh thiamna an ûmna kawngah khuti khuan an lo ropui ta a ni ber. Sakhaw tlawhchhana dân bawhchhetute pawh dân hmangin an hrem hmiah zel a ni.

Mizoram dinhmun hi han en ila, sakhaw pakhat (Kristian sakhua) betu deuh vek chênna a ni chungin, kohhran hrang a tam em em a. Kohhran inlungrualna awm thei lo khawpa thurin hrang (Bible pakhat ringtu ni si) leh kohhran hruaitu nih duhna hian he ram te reuhte hi min ṭhen hrang nasa hle a. Khawtlângah pawh val upa kaihhruaina a awm tak loh avang leh, vote hmuh loh hlaute'n kan khawtlâng an hruai tak avang ni maw, kan nun a déldûlin a chiri ta hle a. Kan hnam thil hlu (values) pawimawh ber pakhat, aia upa zahna phei chu kan phûmbo chiang ta hle mai. Inchhungkhurah lah pa berin thuneihna a nei ta meuh lova, chhungkua a a mawhphurhna chu thaibawihna maichamah hlanin, chhungkaw châwmtu leh mawhphur ni lova nupuite hlawh ring ta mai kan tam ta. Hei hian khawtlâng leh hnam pum a nghawng chhe hle mai.

Kan ram kalsiam (politics) a awm­ze nei ber tura ngaih, kan politi­cian-te hi mipui hian kan duh­khawp lo hle tawhin a lang bawk a. A chhan pui ber chu, ram chang­kanna leh a tha zawnga ram leh hnam kaihruai a thil inthlâkthleng thlentirtu atan kan ring tawh lo hi a ni. Kohhran hruaitu thenkhatin Kristian inthendarhna an thlen ang deuhvin, chi leh chi inthendarhna tur kawnga tha thawh taima viaute kan kawl a. An politics leilawn lâwnna atana hun rei lote chhung atana hman tangkai theih, ram leh hnam pum tana pawikhawihna ni si a ni. Kan ram hruaitu leh hruai tumte hian a tha zawnga thil inthlâkthleng zawnga hmalak chu sawi loh, tuna kan hun inthlâkthleng mekin a mamawh atana mahni inher rem thei lo leh thiam lo rual hi kan ngah ta lutuk a ni.

Ram hruaitu leh hruai tum tam ber hian, an naupan lai a an ngaihtuahna a bet bâk kawng thar sah hi a tlin meuh lova, hriatna tak tak, tunlai thiamna hi an elsen zawk emaw tih turin an khawsa a. Hriatna hmantlâk ngaisang lo chuan ram tana a tha zawnga thil inthlâkthleng thlen kawnga hmanraw tangkai nih hi an tlin hlawl lo a ni ber. Mizoram mipui zawng zawng hian inthlâkthleng (change) awm theihna turin mawh kan phur vek a, mahse hruaitute hian mawh an phur zual a ni. Thutlûkna siam thei tura thuneihna kawltute hian, an ngaihtuahna leh pawmdan (mindset) hi an thlak a ngai a, politics bakah sakhaw thil leh khawtlângah pawh hei hi kan mamawh em em a ni.

Ram a ni emaw, khawtlâng leh kohhran a ni emaw, hruaitute hi an pawimawh ber fo. Hruaitute chu hruaitu, hmahruaitu an ni tur a ni a. Mipui duhdan apiang pawngpaw zui mai tur leh mipui tihlawm leh vote hmuh ringawt kha an tum tur a ni lo. Hmathlir (vision) leh tum dan nghet (conviction) nei hauh lo chuan, ram leh mipui tan awmze neiin hna an thawk thei ngai lovang. Chu tak chu a ni, politics haitho ni lo, politics ziarâng thar hi kan mamawhna chhan chu ni. Thukhuh lo leh tlang tak, thup awm lo politics, a nihna dik tak anga mipuite hnena thil hrilh hmiah zel mai hi kan mamawh chu a ni. He ram hi kan ram hruaitute hian kum 40 chuang zet chu min namnûl satliah pawh ni lovin, chhûn pachangah min rawk a ni ber a. Hei hi kan kalpui rei telh telh a, a hlauhawm tulh tulh a, politician-te thutiam leh a tak a an thiltih inthlau lutuk hi a la pawi thui dawn chauh.

Chuvang chuan he ram hi chunglam rawn inrawlh (divine destiny) avanga felfai duak tur a ni dawn lo tihah hian chiang ta ila. Kan ram hruaitute'n ram leh hnam an enkawl dan a dik lohva, mahni inhaivûr ringawt an hmanhlel zui zel a nih ngat chuan, kan ram leh hnam chan hian maian chan pawh a tluk lovang. Khawvela ram ropui ber US ep pha ber khawpa ram ropui ni thin, Union of Soviet Socialist Republic (USSR), Soviet Union ti a sawi mai ṭhin pawh an ram hruaitute'n an hruai dan a dik loh avanga keh chhe rup thei a nih ngai chuan, Mizoram ve mai mai hi a him ngawt nachhan tur a awm lo.

Kan ram hruaitute hi contract thawk turte, sum leh pai a anmahni, an chhungkua leh vua leh vangte haivûr chiam chiam tura kan thlan an ni lo. He ram riangte tana an thluak, an thiamna, theihna leh hunte bakah, an thuneihnate hmang tura kan thlan chhuah an ni zawk. An hlawh leh a behbàwm (pays and perks) bakah an pension tur thlenga anmahni’n an duh ang zat an insiam tawh a hnu hmana, a bak leh zela an thuneihna hmang suala an inhaivur zui chiam chiam hi chu pawi tak mai a ni a. “In thiltih hi a dik lo, mipui tana thawktu ni lovin phurrit mai in ni,” ti a zilhhau ngam lo khawp kohhran leh khawtlâng hruaitu kan nei leh zel hian ṭah a tichhuak a ni.

Mipuiin he ram siamṭha tura kan thlan, sorkarna chelh tur leh sorkar khalh ngil tur (eptu) lamte hi inngaihtuah chiang teh u. Duhthlan tur dang kan neih loh avanga inleh­burh mai mai, thuneihna inchan chhâwk mai mai a kan inkhualtelem hun hi a la liam ngeiin a rinawm. Hemi lo thleng tur atan hian zawlnei puansak kan ngai lo. Hri a léng emaw, léng lo emaw, sorkar leh mipuiin harsatna leh chhiatna lian tham kan tawh hunlai a ni emaw ni lo emaw, ram hruaitute chuan ram hruai tura thlan an nih chhan, an mawhphurhna an hlen tur a ni a, sorkar khalh ngil tura thlante mawhphurhna pawh a te chhe chuang lo. Chutiang ti thei lo khawpa mahni ringawt inhaivur a, invulh hi eng chen nge mipuiin kan tawrh theih dawn tih chu hunin a hril ang chu – rei tak nghah a ngaih a rinawm loh.