Guest writer
HC Vanlalruata
THLÂK NGAI
Covid-19 hripui hi nikum March thla chawhnu her aṭang khan kan do ṭan tawh a, Pu A. Thanglura damdawi ei rei, ngeih si lo an sawi ang deuhvin kan do dan phung hi kan thlâk a ngai ta. Sawi leh ta ṭhin ila, nikumah Amsterdam khawpui aṭanga hri zu kai daih pastor hri kai pakhat kan kawl avanga March thla chawhnu aṭanga mâwlmang lutuk a kan inkharkhip a kan inkhuahkhirh nghawng hi kan tuar zui ta zel a. Khami ngaihtuah let khan kan hripui do dan hi thlâk a ngai tih, kan sorkar hian hrethiam hram se a duhawm hle mai.
Hriléng thawh hnihna-in kumin April thla aṭanga min nuai chhoh ṭan hnu, thla hnih zet kan inkharkhip bur a; a khauh thei ang bera kan inkhuahkhirh hnu pawh a, nitin maia hri kai hmuhchhuah zat kiam thei lo hi ngaihtuah chian a ngai tawh a ni. Hetiang hi kan dinhmun nghet tak a nih tawh miau avang hian ka hripui do dan hi ennawn a, thlâk a ngai ta tak tak a. Kan dampui loh leh kan inenkawl dan kan ngeih loh, thlâk thei lo leh thlâk ngaihna hre lo sorkar, nikum lama an tihfuh loh aṭanga inzir fing thei lo khawp a ngawhngawl leh, ngaihtuahna séng lo sorkar chu a ni lo turah ngai phawt teh ang.
A hmasa berah chuan hri kai leh kai lo endik hna hi kan thawh nasat leh zual a ngai a. Mizoram pumpui huap a a kahpah (random test) a hri kai leh kai lo endik hna thawh hi tlin lovah sorkar hi a inngai a nih pawhin, Aizawl khawpui chhunga hri kai tam zualna veng 10 leh khawdang a hri kai tam zualna khaw 10 talah hi chuan a kahpaha endik hna hi thawh a ngai a. Endik tur zawng zawng kha an endik result chhuah hma chuan khunghran ni sela. Chutihlai chuan hri kai awm ve lohna veng leh khua emaw, hri kai tihtham awm lohna hmunte hi chu pangngai tak, mahse, inveng fimkhur chung si a eizawnna hna thawhtir phalsak a ngai tawh a ni.
Kan sawi fo tawh ṭhin a, mahse, ‘inkharkhip (lockdown) tawrh bak thiam vak lo kan thuneitute bengrawngah a lut ngai lem lo. Chuta kan sawi ṭhin chu a tam thei ang ber hri kai leh kai lo endik hna thawh hi a ni a, chumi atan chuan a kahpah a endik (ramdom test) hi kan sawi uar viau a. Mahse, sorkar lama kan thuneitute chuan hri kai hmuh chhuah tam lutuk a nih chuan, a enkawlna hmun lamin a zawh loh an hlau a ni awm e, an tizui duh ta tlat lo a nih kha. Kan Tuikuk unaute’n hri kai leh kai lo hi endik lo ila, hri kai kan awm lo mai ang an ti e, ti a fiamthu thawh thiamte fiamthu nen a in ang tlang mai awm mang e, te pawh kan tih hial kha.
Inkharkhip a inkhuahkhirh hi a pawimawh teh meuh mai, mahse, ‘emergency light’ chungchang fiamthu a an sawi ang deuhin, rinráwl a hman tur chi chu a ni lo tih hi a chiang tawh. Sorkar hian inkharkhip (lockdown) bak a thiam lo a nih chuan, a thiam thlâwt lo tih a inpuan a hun tawh hle. Heti zat medical lama mithiam tak tak kan neih tawh lai a, inkharkhip bur chhunzawm tura kohhran hruaitute’n rawtna an han siam tak aṭang khan, kan chîm chin chu a chiang tawh viau a ni. Inkharkhip (lockdown) leh inkhuahkhirh (restriction) hi kan mamawh lo tihna a ni lo. Mahse, kan dinhmun en hian heti reng hi chuan kan zo tawh lova, tihdan thar zawn a ngai ta a ni.
Dawr zawng zawng kan pâwngpaw khar hian, dawr neitu sumdawngte’n an bungrua an hralh miau loh chuan, sorkar tan GST an lakkhâwm sak thei lova, sorkar pawh a pachhe telh telh dawn a ni mai a. Sumdawnna kal lo leh hnathawh loh chuan kan economy hi a tlahniam salh salh mai a nih hi. Dawr hawn hun an tihtlem hian mamawh nei a lei tur mihring kan inhnawhkhâwm a, hri darh hluai thei-in kan insiam bawk. Mi chunga thuneihna lek kan châk avanga hetianga khuahkhirhnate hi siam mai mai, a tak a hri darh tur venna chu sawi loh, a punlun theihna tur zawk ang zawng a kalpui kan ang viau tawh mai. Khua/ veng ṭhenkhatah chuan sorkar inkaihhruaina aia khauh zawka kal an la awm fo leh nghal.
Aizawl-a hri kai an tam deuhvin kan han kal khauh zual a, chu chuan thingtlâng lam thlengin a nghawng nghal zat a. Aizawl khawpuiin kan hlauh viau chuan, thingtlâng lam pawh an hlauhlawp ve nghal mai zel a. Thingtlâng a lo/huan ram neitute leh ramhnuai a chawhmeh zawnga eizawngte pawh, an khaw VLTF-in khauh taka thil zawrh an khapsak avangin, an thlai thar tam vanglai a thleng chho mek chungin hralh thei an ni ta lo. Hetianga an sum hmuhna a tawp takah hian, tu’n nge an eizawnna kawngah ṭanpui dawn ta le? Aizawl khawpui lama an rawn luanchhuah mai loh chuan tihngaihna an hre tawh bik lo pawh ni fahmiang. Anih loh leh Aizawl amite hian lo leisak emaw ṭanpui let ve hi kan tihtur a ni em? ‘Nge sorkar a che dawn?
VLTF/LLTF chungchang sawi takah chuan Aizawl khawpui-a Khatla Venga LLTF chêtdan chungchangah te, Hnahthial leh Siaha Council Vaih lama thil thlengte avangin High Court meuh a inrawlh ta a ni a. Tunhnaiah Durtlang/Bawngkawn lamah PHE hnuaia thawk, a hnathawhnaah kutthlâk a ni leh ta bawk. Health Secretary thuchhuah hmanga chawpchilh taka din LLTF/VLTF kuta thuneihna sáng tak, mipui rahbeh theihna thleng a pek ngawt mai hi a him loh thu kan sawi tam viau tawh a. Mahse, Covid-19 dona atan a ‘lockdown’ hmanrua bak hman tur hre lo sorkar tho hian V/LLTF te bak hi hman tur a hre lo ni ngei tur a ni.
A bikin tun ang hun, sorkar pisa zawng zawng deuhthaw an chawlh a, zirna in zawng zawng an chawlh lai hian, pisa/sikul kal hauh loh pawh a hlawh ngai la reng, sorkar hnathawkte hi duty atan hmang zawk sela a fuh ang. A bikin Aizawl khawpui-ah phei chuan hman tur an tam lutuk a, district hmunpui-ah pawh chuti tho chu a ni. Dân bawhchhe zawnga an chet chuan, CCS Conduct rules hmang talin an hrem theih dawn a, kan zia-awm phah hle-in a rinawm a. Khawtlâng hruaitu LC/YMA lam hi han chhâwk ve tawh se a ṭha hle awm e.
Lehkhathiam, sorkar hna chelh, inkaihhruaina chhiar a hrechiang thei mamawhna a nasa ta hle a. Hrem theih an nihna-in mawhphurhna a keng tel lehzual bawk ang. Aizawl khawpuia zawrh tur khawthlang lam aṭanga chawhmeh ilo la turte hi Rangvamual/Phunchawng velah khuan Police duty-in lo tidingin zan dar 8 hma a Aizawl chhuahsan a lo phalsak lo niin an sawi a. Kan police-te pawh hi inkharkhip kaihhruaina (lockdown guidelines) chhiar chiang lo/hre chiang lo emaw, an hotute’n an hrilh chian loh emaw an awm niin a lang.
Zirtawpni a chawhmeh zawrhchhuah theih tih hnuai-ah khan - “Heng hmuna zawrh tur bungruate hi LLTF te hriatpuina-in Ningani (Thursday) zan dar 8:00 aṭanga zing dar 4:00 inkârah distributor/agent ten retailer (zuar chhawng turte) hnenah an sem thei ang,” tih a ni a. Han ngaih mai pawhin dar 8-ah Aizawl aṭangin chhuak ta sela, zan rei-ah chawhmeh zu lak a ngai dawn tihna a ni a, zan dar 8 hma a khawpui chhuahsan chu khap a ni a ti lo. A hlâwm a zuar chhuak turte hnena sem hun atan, Ningani zan dar 8 leh a tuk zing dar 4 bituk mai a ni, mahni zawrh tur phur pawh a huam tel lo. An hotute’n hrilh chiang tal teh se.
Kan chip tenau ta mah mah dawn e. Hei, a damdawi dang hre ta lo chu, sorkarin tukin aṭangin inkharkhip bur a kalpui chhunzawm leh dawn ta a ni a. Sorkar laipui duhdanin hri kai leh kai lo endik hi za zela 70 tal chu RT-PCR emaw CB-NAAT emaw a tih ni se tih a nih laiin, Inrinni zinga result chhuakah mi 3,261 endik zinga 27.08 % chauh RT-PCR hmanga endik an ni a, 69.33% lai chu Rapid Antigen Test hmanga endik an ni thung. Nimin khan 57.86% chu Rapid Antigen Test hmanga endik a ni a, 21.34% chauh RT-PCR hmanga endik a ni.
Kan sawi tawh ṭhin a, kan sawi nawn leh ang. Rapid Antigen Test hi hri kai leh kai lo endikna hmanrua chu a ni ngei mai a, mahse, endikna hmanraw ṭha ‘gold standard’ tia an sawi, RT-PCR te anga rinrâwl ber a neih chi a ni lo. A chhan chu hri kai reng pawh kai lo anga hmuh (false negative) a tam thei lutuk niin mithiamte’n an sawi vang a ni. Chutianga endikna hmanraw hmantlâk lutuk lohva ngaih chu kan hmang rimin, rinráwl berah kan neih tlat mai si a. Chumi avang chuan thlahnih chuang kan inkharkhip bur chung pawhin kan heti ta a, sorkar erawh chuan mipui fimkhur lohah min puh let daih thung.
Entirna chiang tak tunhnai ami chu hei hi a ni – Zirtawpni khan Siaha district-a Lorraineville (Saikao) khuaah hri kai 15 hmuh ṭhawt a ni a. May thla tawp lamah khan naupang damlo, na ang reng tak mai chu a nu leh pa te’n Siaha damdawi in an panpui a, chutah chuan RAT hmanga lo endikin, hri kai lo angin an chhuah a. Serkawr-a an hawn leh hnuah ni 7 chhung khunghran an ni a, inkhunghran hun a zawh hnuah anmahniah hri kai tih a lang ta si a, anni hian kai darh an lo nei hman a, heta ṭang hian Serkawr ah hian hri hi a darh ta niin an sawi. Assam leh Bengal inthlan a kan police zu duty zingah hetiang hi an tam em em tih kan hriat kha. Hri kai lo anga léng ziai ziai tawhte khan an kaidarh nasa ta viau mai a nih hmel e.
A pawimawh zawk chu endikna khâwl rintlâk tam zawk bun a ni a, RAgT kan hman rim em emna chhan chu, RT-PCR khâwl kan neihchhunin a endik séng lova, a inhnawhtawt nasa em em vang a ni pakhat a. A dang hi rang taka bun belh a ngai tawh a. Chutih rualin nunna chân tam lohna atan hri danna pek tam a ṭul hle. Chulam tih tum mang si lova, mipui fimkhur lova puh leh rikngawt ṭhin hi a fel hauh lo. Hri kai lo ni a endikna khâwlin a hmuh na ná na chuan, kan Health department hotute pawh an fimkhur séng bikin a rinawm lohva, sorkar laipui duhdan an zawm famkim theih loh avanga mipui puhmawh ngawt hi sim tawh teh se.
A tawp berah chuan eizawnna hna kan thawh leh theih dan hi ngaihtuah vat a ngai a, thawk lem lo pawha hlawh la reng theite hi a thutlûkna siamtu an nih hi hleih nei lo thutlûkna-ah pawm a harsa sâwt ta hle mai. Nitin inhlawhfa, chawhmeh zuar, sumdawng, lirthei a eizawng leh a dangte chu, an thawh loh ni a hlawh nei lo mai an ni tih hriatsak hi a pawimawh ta telh telh mai. Sum leh ei leh bar lama kan khawsak rèl dan (economy) hi kan sawp nasa lutuk anga, tho leh thei lo hial khawpin kan intichhia ang tih a hlauhawm hlel lova, eizawnna chhe ta vek leh hna aṭanga thlawn hi kan ngah tawh hle tih hi hriat tel a ṭul ta hle. Hripui léng kan do dan hi thlâk a ngai ta a.
Mihring hi chaw leh alu ringawt ringin rei tak nun a theih ngawt lo. Nitin inhlawhfa chu sawi loh, chawhmeh zuar, nepnawi zuar, lirthei hmanga eizawng leh sumdawng tam tak hian in luah man, electric leh tui man an pek a ngai a. Sorkarin chhiah leh chawi neuh neuh a àwl chuang hauh si lova, eizawnna atana bank aṭanga loan lak rulh reng ngaite tan phei chuan a manganthlak lutuk. Kohhranin thawhlawm khawn a la ṭhulh bawk lo nen. Ngaihtuahna thar sen a hun tawh hle a ni.