LOCKDOWN TIHTAWP

Zirtawpni khan Mizo­rama COVID-19 inkhuahkhirhna kalpui mek thlirho a nih thu sorkar thuchhuah chuan hemi ni vek hian a sawi a, he hun hi Health & Family Welfare Minister Dr. R. Lalthangliana'n kaihruaiin, DM&R Mi­nister Pu Lalchamliana, MOT Chairman Dr. ZR Thiamsanga, MLA, AMC Dy. Mayor Pu R. Thanglura, Chief Secretary Pu Lalnunmawia Chuaungo bakah, COVID-19 dona kawnga hmalatu department hrang hrang hotute, Indian Medical Association, Medical Operational Team, Jt. NGO Coordination Commi­ttee leh Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC), Local Task Force aiawhte an tel niin a sawi.

Sorkar thuchhuahin a tarlan dan chuan, he thlirhonaah hian June ni 30, 2021 zing dar 4:00 thlenga hman tur SOP kalpui lai mek sawiho a ni a, ngaihdan leh rawtna hrang hrang sawiho niin State Executive Committee on State Disaster Management Authority in a ṭul angin July ni 1, 2021 aṭanga hman tur SOP an buatsaih ang a ti leh ringawt a. Tun ṭum a ni 70 chuang zet kan inkharkhip a, na taka kan inkhuahkhirh mek hi engtia kalpui tawh tur nge tih sawilan a awm a nih pawhin, sorkar thuchhuah lamah chuan hmuh tur a awm hauh lo. An sawi a nih pawhin thutlûkna an siam lo a ni mahna.

He thlirhona chungchang sorkar thuchhuahin a sawi zinga hriat tur pawimawh awm chhun chu hei hi a ni awm e – “COVID-19 hri kai zinga a na zualte enkawlna hmun Zoram Medical College-ah COVID-19 positive mi 1,342 admit tawh niin, chawhrualin damlo 1 hi ni 11 chhung enkawl ang an ni a, enkawl rei ber chu ni 63 chhung admit a ni. Damlo admit zinga 83.5% hi kum 18 – 59 inkar an ni a, CT scan tih sak mi 535 zinga 30% chu COVID pneumonia vei an ni.

“Damlo admit zinga 18% hi ICU a dahluh ngai an ni a, admit ruala ICU a dahluh nghal ngai hi 12% an ni. Admit hnua ICU a dah ngaite hi admit an nih aṭanga ni 6 ral hmaa dahluh deuh vek an ni bawk. ICU a dahluh zinga 77% hian natna benvawn an nei a ni. Naupang 66 admit an ni tawh a, a tam ber hi kum 1 leh a hnuai lam niin, chawhrualin ni 10 chhung vel enkawl an ni,” tih a ni.

Tun ṭuma inkharkhip bur chhun­zawm a nih leh hma khan mithiam rual awmkhawmna a ngaih, Medical Operation Team on Covid-19 (MOT an tih mai), sorkar pawhin hriléng chungchang leh a kaihhnawih reng renga a râwn ber ni pha chuan, inkharkhip (lockdown) pawtsei tawh lo tura Chief Minister hnena thlen an tum thu an puang a. Mahse, MKHC lam rawn inrawlhin Chief Minister chu inkharkhip bur chhunzawm turin thurâwn an pe ta mauh mai a. Helaiah hian mipui vantlâng hriat phak loh thil a inrawlh em tih chu kan hre lo na a, mi mak tih chu a hlawh viau a nih kha.

MKHC aia hriatna nei tam chuang hauh lo, anni, lu tam tak an nih lai a, ziakfung hmachhuana mimal ngaihdan ziak ve duah satliah keini ang duang hi chuan mithiamte thuziahte, WHO leh sorkar laipui a Ministry of Health and Family Welfare thu leh hla behchhan bak ziah tur kan nei vak lova. Kan ram leh mipui dinhmun kan lo ngaihtuah ve ṭhin avanga pâu ve chiam chiam mai kan ni. Kan doctor rual IMA leh MOT a telte erawh hi chu râwn tlâk ṭhiau ni tura ngaih an ni a, mahse, sorkarah hian thuràwn petu atana ruat a hlawh an pek ngatte pawh hian, thuràwn an lo pe ngam a nih pawhin zawm a hlawh vak lo a ni awm asin.

A tak a mi harsate dinhmun (ground reality), hmun leh hmuna hmu kan nih avang hian, he kan inkharkhip (lockdown) rei lutuk hi a sâwt tawh lo mai ni lovin, mi harsa leh pachhe zawk tan a rapthlâk tawh zia hi kan hmu pha ve a. Nupui fanau châwm tura mawhphurhna nei tih inhria, an mawhphurhna hlen thei si lova kan siam zozai dinhmun hi enfiah a, ngaihtuahna thar sen a ngai tawh a ni.

Hei, sorkarin mi chhuanchham leh harsa zualte ṭanpuina atan Rs 2,000 te a sem ta a, hei hi Chief Minister Relief Fund for Covid-19 hmanna tur diktak a nih avangin a lawmawm hle mai a, mahse, a tlém lulaiin a tlai lutuk tawh. Chubakah Aizawl a concrete building lian pui pui nei, dawr atan a siam a mi luahtir zingah dawng an awm an ti leh tawh a nih chu! Hei hi a dik leh dik em tih leh, political party unit an inrawlh ni a sawi nen hian sorkarin enfiah ngei teh se. A phu ni lo, politics tehfung hmanga thil kan kalpui hun hi a rei lutuk tawh a, tunah chuan tihtawp ngei a hun tawh a ni.

Nikum lamah khan CMRF-ah hian sum a lut nasa hle a. Chuta ṭanga Truelab Quattro Real Time Quantitative Micro PCR Machine (TrueNAT) 10 leina atan a nikum July ni 2 a Rs. 2,01,15,000 zet mai an han sanction ta mai kha rapthlâk kan ti hle mai a. A chhan pawimawh berah chuan he khâwl lei hi ‘relief fund’ nena sawi zawm thiam a har em avang a ni a, khati khawpa inkharkhip rei ber nihna hauh chung leh, mi mangang an tam em em lai a chhawmdâwlna (relief) nena inkaihhnawih miah lo khâwl lei kha insawifiah (justify) har takah kan ngai. Mahse, kan hotute’n nakina a la ṭangkaizia tur an sawi thiam em avangin mipui chu kan phun nasa lem lova, hri hlau chung kha chuan phun vak thei pawh kan ni lo.

A dawt leh ah chuan khâwl 10 zet (tunah phei chuan Minister-te lei belh nen hei aiin a tam tawh) hian a thawh hlâwk lem lo hle mai a. Kâr kalta Ningani khan hri kai leh kai lo mi 3,413 endik an ni a, TrueNAT hmanga endik chu mi 240 chauh an ni. Nilaini khan mi 3,136 endik an ni a, an zinga 319 chauh TrueNAT 10 chuang hmanga endik an ni. June ni 20, ZMC-a sample endik loh ni, mahse, hri kai hmuhchhuah tam ber ni (662) khan sample 1,877 endik a ni a, district 10-a TrueNAT hmanga endik chu sample 23 chauh zu nia. Chuvang chuan a ni, he khâwl leina atan a chéng vaibelchhe 2 chuang hman kha a pamhmai kan tih a, mirethei leh chhuanchham chhawm­dâwlna atana kan lo it nachhan chu ni.

Kan inkharkhip (lockdown) hi nikum lam kha chuan a sâwt lo tih ngawt theih a ni lova, kan sawisel ber chu pawngpaw khauh lutuka kalpui a ni leh, nitin a chaw zawng kuthnathawktute an chêp lutuk, an dinhmun hre lote’n an rapbet lutuk leh an mangang lutuk kha a ni. Khatihlai a India rama inkharkhip rei ber kan kalpui lai khan, tun a kan tih ang hian CMRF te hi mi chhumchhia leh pachhiate zângnadawmna atan hman ni sela chuan, sawisèlna thâwm pawh a zawi ngei ang. Heti khawpa internet data kan hman ṭangkai tawh hnu a wireless set lo lei leh pamphlet chhutna atana cheng nuai 10 tél lo sèn ang chi kha awm lo phei sela kan phun hauh lovang.

Kumin May thla vel aṭangin hripui thawh hnihna-in min han nuai ṭan chho leh ta a. Nikum nen a in ang ta hauh lo mai a. Khauh eltianga kan inkhuahkhirh a, kan inkharkhip pawhin hri kai thar chu phûng velh an sawi ang maiin an pung thûr thûr reng ta mai a, hri thihpui an awm ta reng mai bawk a. Nikuma mi 8 chauh nunna chân kan awm laiin, kumin May thla ringawtah pawh mi 25 an han thi ta pang mai a, tunah phei chuan nunna chân zat hi 100 kan hnaih ta hle mai. Kan inkharkhip (lockdown) hi nikum ang khan a thawk ṭangkai (work) ta hauh lo tih hre turin pawl 8 paltlang a ngai lo. Mahse, thuneitute erawh chuan hei bak hi hmanraw han dap tur an nei lam si lo a ni tih a lang chiang tawh hle mai. Hlauhlawp leh chi-ai chung a mithiamte duh­dan pawh ni lem lova, thutlûkna pâwngpaw siam leh ngawt ṭhin hi sim a hun ta.

Hetiang hian keini, damdawi lam leh hri léng chungchang darkar khat pawh zirna nei ve lote’n, ngaihdan eng engemaw kan thlasik mau puahpui ve phawng phawng hi behchhan nei hauh lo chu a ni bik lova. Mithiamte ngaihdan kan ban phâk ve chin chin behchhan leh, state dang te ramdang te tihdan kan chhiar aṭanga ziak ve ṭhin kan ni. Hripui léng thawh hnihna-ah hi chuan kan hmanraw hman rim em em, ‘lockdown’ kha a hmantlâk (effective) tawh lo ni a kan hriat thu kan ziak ve ta fova, thuneitu leh thutlûkna siamtute benga rawngah a lut lem hlei lova, inkharkhip huntiam hapta khat a zova, an pawtsei leh mai ṭhin a nih kha.

Zirtawpni khan keini anga hriatna nei lo ve mai mai ni lo, mithiam Dr Lalbiakkima thuziah hi social media-ah ka chhar hlauh mai a. Ani ngaihdan hi chu keini mai mai râkpui ve hlut ai chuan, thuneitute tan pawh pawm a nuam zawk deuh mahna. A thuziah chu hetiang hi a ni – “Nikum 2020 pawh khan India rama in Lockdown hmasa ber kan ni a. Mizoram a Covid Case pakhat pawh kan neih hma a khauh taka lo in Lockdown tawh kan nih kha. Lockdown hian ṭhatna tam tak a nei ve. Hripui lo thawk thut, dan khawtlai na’n leh lo tih muan na’n hman a ni ṭhin. Chu chuan vawilehkhat a hri kai chum chum tur a véng ve a ni.

“Mahse tihrèmna leh ûmbona a ni lo. Vantlâng a inkaidarh (Community spread) a nasat tawh chuan a ṭangkai tak tak thei tawh lo. A aia khauh zawka kal pawhin awmzia a nei thei lo ang. Chumi a chian nâ’n chuan khauh thei ang bera kan vên, Containment Zone chhûngah pawh inkai darh a pung tho ang hi a ni ang. Kan khawsakna (Economy) vuak chhiatna a ni zawk mah mah thei. Kan tihdan hi a dik leh dik loh lam leh, kalphung thar (Strategy) lam sawi ka tum a ni lova. Hetiang hunah chuan mithiam leh khawvêl a tawn hriat neite tihdan en a, kan inher danglam thiam a ngai khawp mai.”

Khuarèl emaw mihring siam chawp emaw chhiatna lo thlen a tihnêpna (mitigation) atana hmanraw dang chelek thiam hauh lova silpaulin tarpaulin kan lei leh ringawt ṭhin ang mai a, hri kai hmuh chhuah an tam deuhva ‘lockdown’ chauh mai hman kan thiam hi chu, ngaihtuahna thar kan mamawhzia tilangtu a ni. Rapid Antigen Test kan leklam lutuk a, he khâwl hmanga hri kai lo anga hmuhte kan ngaihven zui loh avanga hri inkai darh nasa kan nihte hi pawm ngam a ngai tawh.

Inlènpawh tél tél hi mipui lamin kan sim a ṭul em em rualin, sorkar thuneitute leh inkharkhipna thupék kengkawhtute pawhin tihtur tih loh leh tih loh tur tih a ngah a. Police leh task force duty te dàr insi khup a, khabe a hmuituamna vuah emaw vuah lo hrim hrim emaw hmuh tur tam leh ta lutukte zawk pawh hi umzui nghal ngai a ni. Mipui dem leh ngawt lovin, medical thiamna aṭanga a ṭha ber tur ngaihtuahna leh kan ram mipui sûkthlék te, kan eizawnna te ngaihtuah a zirchiang chunga thutlûkna siam a hun ta. Inkharkhipa khauh em em a thlahnih chuang kan kal hnu a hetiang hi kan la nih si chuan, huaisen taka kawng dang dap chu a ngai a nih hi.

Nikum lam aṭanga kan zir chhuah tur chu truck leh a bungraw phurhin hri a thehdarh lova, rindan leh tlém hmanga darkar 24 lo hrên (an ṭawngkam takin ‘quarantine’) a sâwt lo tihte, inhnaihchilh lova mihring zin veivak satliahin, hri an pu darh lo tihte, task force pâwngpaw khauh ngawt a sâwt lo tihte ni sela. He hri hi damdawi lam thiamte hriat chi a ni tih hi pawm ila. An thurâwn, fai taka kutsil leh sil zin, hmuituamna a vuah dan dik taka vuah leh mihring inhnaih loh (a bikin in chhungah) hi pawm ṭheuh ila chuan, inkharkhip leh na taka inkhuahkhirh kher lovin, kan nitin hnate kalpuiin, huau huau lam leh punkhâwm luih luih bansan ila chuan ‘lockdown’ hi hlip mah ila, kan zia-awm em em ang. Chuti lo chu a ngaihna hre lo, inkhuahkhirh phelh tura ruahmanna (exit protocol) nei lo tiin sorkar kan puh ngei ang.