Guest writer
HC Vanlalruata
INREM LOHNA NI
Mi tam tak chuan kum 35 lai kan lo lawm tak, ‘Remna Ni’ ti a hming mawi tak kan vuah, kum 1986 June ni 30 a India sorkar leh India sorkar laka in la hrang a, Mizote hnam zalen an nihna puangtu, chutiang an tih avanga kum 20 zet rammu MNF-te’n inremna thuthlung an ziah champha hi inrem lohna ni-ah kan hmang rei ta hle. Inremna Thuthlung an ziah zana Mizo mipui lungrualna ang kha a awm leh thei ngai ta lova. Thusawi leh hla sak tur pawh hre chuang lova, “Pi buhdeng, pi buh deng, paaakhatin buh ṭhap buh ṭhap,” ti ringawta Mizo mipui lawm lutuk sahawk tlaivar zan kha kan kalpel thui ta hle mai.
Remna Ni a lo thlen apiang hian inrem lohna hmelchhe tak mai hian a lu a rawn tilawr ve ta ziah mai a. Rambuai hrehawmzia hre pha an tlem tawh tih hrereng chunga, remna hlutzia mausam a vote zawngtute tûr phul hian, kan hnam hi a ṭhen hrang nasa-in ralthuam ni lo, thu feikibár hmanga inchemhàrna a thlen rei ta ngawt mai. Zirlai pawlte leh YMA lamin inlungrual leh inrem taka ‘Remna Ni’ hmang tur a theihtawpa pâwl hrang hrang huikhawm tura thà an thawh pawhin awmzia a nei thei ta lova, he Remna Ni hi inrem lohna ni, hnam inṭhendarhna ni-ah kan chan ta a ni ber a, a lungchhiatthlak takzet a ni.
Hnam tam tak hian awpbeh ni a inhria-in anmahni awpbettu, ram leh hnam lakah zalenna an sual tawh fo ṭhin tih kan hre vek a. Hnam awpbeh nia inhriatna leh ram pakhat a awm, ṭawng leh hnam ziarâng hrang pawh awpbeh ni a inhriat lem lohna hi a awm thei viau mai a. Balkans ram kan tih mai ṭhin kha, hnam leh sakhaw thil avangin an inṭhendarhin independent ramah an insiam tam lutuk a, ram inṭhendarh nasa sawi na’n ‘balkanization’ tih ṭawng kauchheh hi a lo chhuak hial a ni.
Kum 1991-a Yugoslavia a kehdarh tak hnu phei kha chuan, inṭhendarh leh zualna nghawng chhuakin hnam leh ram (nation/country) a piang zawih zawih a ni ber a. Bosnia, Albania, Slovene, Croatia, Serbian leh a dangte an piang a nih kha. Khawvela sorkar ropui leh ṭihbaiawm, US President Ronald Reagan-a’n ‘The Evil Empire’ ti a a hming a vuah hial, Soviet Union ti a an sawi mai ṭhin – Union of Soviet Socialist Republic (USSR) chu kum 1991 khan a kehdarh ta vek a. US sorkar ep thei khawpa ram lian leh ropui chu ram/hnam 15-ah ṭhendarh a awmin, ram zalen an lo ni ta a ni.
Khawvelah hian tunhma a Europe khawmualpui a ram lian leh chak a bikin, United Kingdom (British lalram) bakah French, Spanish, Danish, Belgian, Dutch, German, Italian, Ottoman, Portuguese, Russian, Swedish, lalramte khan khawvel ram hrang hrang an lo awpbet lui (colonised) tawh ṭhin a. Chutianga Europe ram ropui lo ni tawh ṭhinte zingah chuan, Mizote’n ‘Kumpinu’ kan tih mai (East India Company hmanga India leh ramdang awptu) British lalram khan a awp zau ber hmel a. Mizote phei chuan ‘kumpinu’ kha ‘ram nitlasénglova roreltu’ ti hialin kan lo seprawtui ṭhin a nih kha.
British sorkarin ram a awp zinga ralthuam nen a dolet a, Bristish sorkar hneh a zalenna neitu langsar ber chu United States of America khu a ni a. Hetianga tharum hmanga anmahni awptu ramte hneh avanga zalenna hmu ta ram hi an tam lo hle a, kutzungṭang thlepa chhiar tham lek an ni. A dang tam ber, a bikin ramdang awptu ram lian zual (colonial power)-te chu Indopui pahnihna-a a hausakna a inkhawn dâk vek avang leh, ramdang tam lutuk awp kha zo tawh lova a inhriat avanga zalenna pek an awm a, chu’ng zingah chuan India, Pakistan leh Burma te pawh a tel awm e.
Tharum leh ralthuam hmanga beih pawh ni lem lova, khawvêl hun tawnin a hrin leh a awptu ramin a tlin tawh loh vanga zalen ram lo ni ta hi, USSR awp ramte leh Balkans ramte ang chi hi an awm a. Kum 1999 a United Nations-in ram pakhat ni tura Indonesia awpbehna hnuai aṭanga chhuah zalen tak, East Timor te ang hi an awm ve bawk. Maksak ang reng tak chu Malaysia rama beh duh, mahse, Malaysia-in a pheikhawk chhunga lungte awm ang mai a ngai a; a awp duh loh khawpa ram hnufual leh chi-ri Singapore te ang khi an awm leh a. Singapore ram hruaitute’n an duh lo chungin Malaysia khan an inzawmna khéng thlawnin, mahni a inrelbawl turin a pet chhuak a ni.
Kan Mizo pasalṭha rammute khan an tum ber, Mizote zalenna an rawn hawn lo tih chu tu pawhin kan hre vek mai. Amah Pu Laldenga ngei pawhin June ni 30, 1986 a inremna an ziah kha ‘Kan duhthusam a ni lova, India sorkar duhthusam pawh a ni lova, inrem theihna tura kan pawm tlan theih ve ve kan sirtlûkna a ni,” a lo ti tawh a. India ram aṭanga zalenna hmuh tuma beihna a Pu Laldenga hote zing ami, hun engemaw lai a a hruaina duhkhawp lo leh dotu, tunhnu a khami chungchang pawh ziaka dah ngeite pawh hian, a lem ni lovin a takin zalenna kha an sual a ni tih an sawi vek a. An hotupa berin India nena inbiak a duh hma lutuk ti a sawiseltute, India nena inbiakna kawng an zawn lai a an hotupa-in a phatsan ni a sawite erawh chu an awm ngei e.
June ni 30, 1986-a inremna thuthlung ziah a nih khan, Mizo mipui an hlim em em a, an sahawk nasa hle. Khatih hunah khan remna thlenna atana theihtawpa beitu zirlai pawlte leh kohhran hruaitute mai ni lo, kum tam tak, an chhungte leh hmangaihte nena inhmu tawh lo, remna avanga lo kirte leh Mizoram chhunga lo awmte kha an hlimin an lawm takzet tih hai rual a ni lo. MNF nena an in ep avanga hlau reng renga khawsa PC hruaitute thleng khan an lawm a rinawm a, remna atana an dinhmun kian tura second khat pawh inngaihtuah lo tura mipui hma a intiam ngat tan phei chuan lawmawm tak a ni ang.
Mizoram mipui hian kha inremna thuthlung ziah a lo ni ta leh, chumi avanga remna leh muanna lo thleng kha hlim taka lo dawngsawng lo thei kan ni lo. Rambuai avanga kan tawrhna – thihna, pawngsual, tihduhdah leh nghaisak, in leh lo halsak leh khawkhâwm bakah, India sipaite nunràwnna tawngtu zawng zawng tan chuan, remna leh muanna hi lawm loh rual a ni lo. India sipai leh MNF kara léng ‘tuboh leh dolung inkara awm’ ni a inngai ṭhinte tan chuan lawmna tur hlir a ni. Chutiang a nih lai a Inremna Thuthlung sawisel a sawisawptute hi mi hmuhsitawm tak an ni zawk.
Thu tak kan puang ang. Rambuai lai khan Mizoram chhunga political party zawng zawng, sorkarna chelh tuma beitute zawng zawng khan, MNF rammu mekte ‘malsawmna’ (blessings) an dawn loh chuan mipui thlàwp hlawhin sorkarna an siam thei ngai dawn lo tih an hre chiang em em vek. MNF rammu hruaitute nena inchemhàr nasa ber, People’s Conference (PC) pawh kha rambuai denchhen a India sipaite nunrawng lutuk laka mipui thawvenna zawnga Human Rights Committee rawn din phawt a, chuta political party a inlet an ni a. PC a lo din hlim kha chuan ‘MNF Note’ an intih hial kha mawle!
PC hruaitu leh MLA zinga MNF do zawnga che te kha, a lawkho leh sorkara a ṭhibehho an ni a, chumi avang chuan MNF thláwp lam zawnga che te khan sorkarna siam theih beiseiin PC (B) an din leh mai a. A hnu a Mizo Convention (MC) an din takte, zirlai hruaitute’n an din Mizo Peace Forum (MPF) te leh Congress party-te pawh kha pawl hran ṭhiau mah nise, remna leh muanna thupui a nei leh, MNF rammu ṭantu anga inzuar, MNF hnaih bera inchhâl vek an ni.
Hei hi a chianna em em chu MNF-in an ṭan beisei em emtu MC hruaitute khan, Pu Laldenga thuchah sawiah an lungawi loh avangin kum 1984 Assembly inthlan hma khan an hruaitu Pu K. Lalhluna leh Pu Lalthanzauva kha, London khawpuia a Pu Laldenga hmu turin an tir a. Chutah chuan Pu Laldenga khan “Mizoram Congress te chu Congress (I) péng pakhat an ni a, an file te nen Delhi lamah pu thla vek se,” tiin a sawi a, a video nen an rawn hawn a.
Mizoram Congress hruaitute mangang chuan, an hmuipuipu Pu Lalduhoma chu London-ah tir thla lehin Pu Laldenga thusawi cassette dang a rawn hawn leh a. Chutah chuan, Congress hruaitute’n an rinawm ang ti a an intiamna lo rinhlelh chu thilsual ni a a hriat thu a rawn sawi leh ta thung a. MC party tan chetlâk lehna hun a awm tawh si lova, kum 1984 Assembly inthlanah chuan PC sorkar paihthla-in, Pu Lal Thanhawla kaihhruai Congress sorkar a lo ding ta a nih kha.
Hei hi kan Mizoram politics chanchin a thil thleng dik tak chu a ni. Zalenna sual a rammu MNF-te kha mipuiin an thlàwp piah lamah, Mizoram mipuiin rambuai kha zo tawh lova inhria-in kohhran hruaitute, tlawmngai pawlte leh zirlai pawlte’n, remna awm theihna turin theihtawp an chhuah a. India sorkar kha ralthuam leh chakna hmanga hneh a zalenna neih mai theih beiseitu kha an tam lo hle a, rammute’n la beih zui zel an inhuam a nih pawhin, tualchhung a awm mipuiin an tlin tawh lo ni a ngaitu an tam a, chu’ng zingah chuan kohhran, khawtlâng leh zirlai hruaitute kha a langsar zual an ni.
Chutianga mipui ngaihdan a awm tawh avang leh MNF te pawhin tharum ngawt chuan India sorkar hneha zalenna neih theih an beiseina a tawp tawh avangin, inremna an zawng ta a nih tih kha thudik a ni a. Thutlûkna âtthlak tak a ni bawk hek lo. Inremna thuthlung ziah a nih a, Mizorama remna leh muanna a lo awm tak avang a, muang lei aṭanga duh duh sawi thei an lo tam ta hian, Remna Ni hi inrem lohna ni-ah a chantir ta a ni ber a. Remna zawnga inbiak lai a, mipui vote zawn lai a “Kan pasalṭhate sai ram chhuakin sai an kap lova sa dang an rawn hawn a nih pawhin, sa kah lu chu a kaptu ina tàr tur a ni ang,” titute’n, “Remna Ni a ni lo, Tlâwmna Ni a ni,” an han ti tlaikhaw hnu leh te phei hi chu zahpuiawm tak an ni.
A tawpkhâwkah chuan, Mizo hi hnam phunchiar tak, a tak tak hlen ngam mang si lova, mahni inchhûnglum a inhrosak mai mai ching tamna kan ni tih a lang leh ṭhin hi a zahthlâk ngawt mai. Khawvêlah hian zalenna sualtu hnam an tam em em a, hlawhtling an tam lo. Tharum hmanga anmahni awpbettute hneh a zalenna sual chhuak ram phei chu kutzungṭanga chhiar tham lek an ni. Mahse, mahni hnam zalenna sual tute heti taka hmusit a sawisél a, ar-chuk-tui lova chhuah duh awm tamna hnam hi chu Mizote chauh kan nih ka ring. Hnam zalenna sualtute, (an hlawhchham pawh a), chawimawitu hnam chu hnam ropui leh ngaihsanawmah ka ngai bawk.
Ngaihtuah tithui deuh mai chu, helai tualchhûng a kan political party-te zingah khan, MNF rammute’n Mizoram tan thuneihna sâng tak an rawn hawn anga, an sorkar reng ang tih hlau an awm a. ‘Helna hian hlâwkna a hlawh chhuak tur a ni lo’ ti hial a ṭawng chhuakte pawh an awm reng a. Khatiang kha ni lovin, Naga-te ang tal hian ṭangrual ṭha ila chuan kha ai a thuneihna (autonomy) sang kha inremna hmangin kan nei lovang tih a sawi theih loh.