NGOPA THILTHLENG

Ngopa khua hi vawi khat chiah ka la tlawh na a, khaw nuam tak niin ka hmu a. Hmarchhak lam a khaw lian ve pawl a nih avangin khaw hriat hlawh tak pawh a ni. Kan Mizo thuziah thiam, ṭhianpa P. L. Liandinga’n Ngopa khua a a awm lai chanchin a ziah khan lung pawh a tileng viau mai a, rei tak cham châkawm khawpin thinlungah a châm zui thei a ni. Kan han tlawh ve lai paw’n Mizo khaw nuam pangngai tak niin ka hmu.

Tunhnai a he khaw chanchin thar ber erawh chuan lung a tileng lo viau mai a, khaw tlawh chak zinga telh chi pawh a ni ta chiah lo. Thil pakhat ka hriat chhuah chu kum 1987 Mizoram assembly inthlanpui a political party pakhat candidate tana vote han zawngtu kan ṭhianpa thusawi a ni a. Hei hi rei tak ka ngaihtuahna mu hnu zingah lo tel tawh ni mahsela, tun hnai thilthleng avang hian, ka hriatrengna kil khat aṭangin a rawn chhuak leh nawlh a ni.

Ka ṭhianpa sawi dan chuan a chhungte inah a thleng a, a chhungte kha a vote zawn sak political party mi an lo ni lova. A thlen inte chuan a chungah an thinrim hrithla-in an in aṭangin an hnawtchhuak hial a ni. Chu mai pawh chu a ni lo. A chhungte’n an ṭan em em political party hruaitute chuan a insawnna hmunah pawh umzui-in candidate pakhatin silai licence leh silaimu hmanga vote a zawn dan sawiselna a ziah chu an la na hle a, Ngopa khua a chanchinbu a siam chu an khapsak zui ta a. Kohhran lian ber ṭhalai pawl hruaitute pawhin chutiang chu ziak tawh lo turin an hrilh hial niin a sawi a ni. Kan ṭhianpa hi Nilaini zan khan phone-in ka be leh ngat a, a sawi ngai chiah hi a la sawi.

Kan la hriat chian em em chu he inthlanna a Ngopa biala ding pakhat (a tling ta nghe nghe) nau hi bawrhsâp a nih avangin silai licence pek chhuah leh silaimu lei phalna pek kawngah a thu hle a. Helai tlang dunga chêngte tana savawm leh ramsa dang kah kha dinchhuahna a nih êm loh pawhin hlawk tham a nih avangin vote zawnna ṭangkai a tling a. Chu chu political party dangte tan chuan an vote zawnna kawnga pheikhawk chhunga lungte awm ang mai a ngaimawhawm a nih avang leh, vote zawn dan thianghlim lo tak a nih avanga tarlang a ni awm e.

A chunga kan sawi khi chu tuna thilthleng chungchanga a khaw micheng ṭhenkhat rilru sukthlek dan kan lo hriat ve chin tawh sawi hawnna mai chauh a ni. Mizo khuate hi khaw sual an awm ngawt hranpa lova; a khua a michengte an pawngpaw sual ngawt hek lo. Chutih rual erawh chuan khawtlang hruaitu leh an khua a tlawmngai pawl hruaitute emaw, Joint Action Committee (JAC) invuaha thilṭha tih tum anga indin ni si, firfiak taka chet chingte avangin a khaw pum dem a, khaw sual taka puh an awm ṭhin a. Khawtlang leh tlawmngai pawl hruaitu atana mi firfiak tak tak thlang ṭhinte chuan an tawrh ngawt ngawt a, khaw sual nih an inpawm mai pawh a ṭul chang a awm thei khawp ang.

Ngopa khua a ‘Ruihhlo Do Pawl’ ti a invuahte emaw ni khan Mimbung khawmi Pu Dalkhanlama leh a nupui chu July ni 1 khan a kut aṭangin heroin an mansak niin an sawi a. An kuta a awm lai hian nasa taka kutthlak a nih thu leh a thih tak hial thu Kawlbem khawtlang hruaitute leh Siamsinpawlpi (Paite zirlai pawl) thuchhuah kan lo chhiar ve a. Social media lama Ngopa lam ṭantu leh a lehlama ṭangte thu sukthlek dan han chhiar hian Pu Dalkhanlama te hian ruihhlo an tawlh ru ngei ni a rin theih a ni a, chutih rual chuan ruihhlo tawlhrutu nia rinhlelh (court-in a tawlhru ngei e, tih a finfiah loh avangin rinhlelh kan ti ang) hi mi pakhat aia tamin an nghaisa (phingchil) a a thih phah ta ni ngeiin chiang takin a rin theih bawk.

He thilthleng hi Ngopa leh Kawlbem inkara hêm thlakna atâna hman chi a ni lova, a pâwng a pui a Ngopa khawmi zawng zawng dem chi a ni lova, chi leh chi ang zawnga lak chi phei chu a ni hauh lo. Mihring chanvo (human rights) palzut a, râwng taka mi nunna lak pawh hreh lo mi tlêmte-in dan rorelna (rule of law) pawisa lova anmahni kuta firfiak taka dan an kenkawh avanga he thil pawi tak hi thleng a ni tih hriat chian a ngai. Ruihhlo zuar hian dan a bawhchhia a, dan bawhchhetu chu dan hmanga hrem tur a ni a, chu dan kengkawhtu chu a bika ruat an ni. Mi nunna lak ngawt hi tualthah a ni a, dan bawhchhiatna chhe zawk a ni.

Ruihhlo tawlh ru, zuar leh khawih ṭhinte hi Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985 dân khauh tak mai hmanga hrem tur an ni a. He dân hi a khauh viau mai a; a hremna pawh a na hle a. Dân hremite sawi dan chuan ruihhlo tawlh leh kawl vanga mante tan hian (dan dik tak leh dânin man dan tur kalphung a duan anga man an nih chuan) insawifihlim harsa tak a ni. Mahse, Mizoramah hian pâwl ṭhenkhat ṭhahnemngaih fâl lutuk avangin a man dan tur kalphung dânin a duan piahlama man an tam em em a. Chutiangah chuan court-ah thubuai a chak thei lova, hrem lohvin an chhuak leh zâwk fo ṭhin a ni.

Ruihhlo man tawh sa kawl dan turte hi (fîmkhur a ngaih em avangin) dânin a duang vek a, forensic science laboratory-a endik tur (sample) leh court-a phawrh (exhibit) tur lakchhuah dânte, thuhretu hman dante, a tihral (disposal) thlengin fel taka duan vek a ni a. Tlawmngai pawl pisa a dah khawl mai mai chi a ni loh laiin, Mizoramah erawh chuan sorkarin a ngam meuh loh avangin tlawmngai pawl pisa a an ruihhlo man dahkhawm ngei kha ruihhlo ngaite’n an ruk chhuah thu kan hre leh ṭhin a. Chubakah dân kalha a dahna tur hmun ni lova an dahkhawm kha dân kalh bawkin minister-te’n an han halral leh bawk ṭhin a nih hi.

Engpawh nise, kan hriat reng tur chu dan bawhchhiate, danin a mantu tura a tih ni lovin an man a, an dâwp a, kut an thlâk hi dan bawhchhiatna lian tak a ni a, sawi mâm theih a ni lo. Dânin man a, hrêng thei tura a ruatte pawhin an tih thiang lo a ni miauva. An nunna hial la a, nghaisak hlum phei chu tualthahna a ni a, khaihlum emaw damchhûng lungin tan emaw a hrem theih a ni. Dân bawhchhia a puhte pawh hi an sualna finfiah a nih a, court-in thiam loh a chantir hma chuan thiam lohna nei lova ngaih an ni tlat si a.

Court-in thiam loh a chantîr a, thi tura an chungthu a rel fel tawh meuhte pawh hian mihring an nihna-ah chanvo an la nei tho a. Court thupek anga khaihlum emaw, electric a deh hlum emaw, tûr hmanga a nunna lâk hun ruat a thlen hma loh chuan a chanvo kha zahsak tur a ni. Court hun tiam a thlen hma, court sâng zawka zualko hun chhung leh President ngaihdamna dil hun chhung zawng chuan tumahin a nunna an laksak thiang lova; a nunna lo laksaktu chu tualthattu, dan anga hrem tur tho a ni.

Mi ṭhenkhat hian mimal/ mihring zalenna leh chanvo kan sawi apiang hian misual leh dân bawhchhetute tihuangtau-ah min puh ta fo mai a. Tute-emaw tihuangtau a, dan bawhchhe tura fuihtu zawkte chu kan hria a lawm. A chang chuan sual do pawl intite hi dan bawhchhetute court-in thiam loh a chantir tûr daltu leh chhuah zalêntirtu an ni fo zawk tihte hi mi thil chîkmite chuan an hria ang. Dan bawhchhetute hum tuma che ṭhinte chu kan hai lova, tunah pawh Ngopa khua a thilthlengah hian a lan reng hi.

Ruihhlo zuar, a ruihhlo kawl lai an mansak ni a puh a thi khawp hiala kutthlaktu ni a sawite ni lo, an khawtlang hruaitu VC member-te chu he tualthihna chungchangah hian Police kutah an inpe ta zâwk niin an sawi mauh mai a. Hlawh nei a zu zuar aikal a inmantîr pawh tih tawh nak a laiin he thil hi a dik a nih ngat chuan a pawi khawp ang. Mi kan vawhlum emaw, hliam na tak tuarin kan nghaisa ngam a nih a, kan thiltih kha khawtlang leh ram tana ṭha a kan ngai a nih chuan keimahni ngei thuneitute kuta inpe a inmantirin, taninah kan tang ngam tur a ni ang. Aikal lâkna chi a ni lo.

Kan ramah hian hetiang thil hi a thleng fo tawh tih tu’n kan hai lo. Hetianga pawikhawihtu leh dan bawhchhetute aikal a, tlawmngai a inpe ni anga sawi ṭhinte hi tute-emaw nawr vang a ni fova, khawtlang hmangaihtu anga inlantîr a, inthlan leh huna vote zawn na’na ti an nih phei chuan a tenawm viau ang a. Pawikhawih lo na na na, pawikhawihtu leh dân bawhchhia anga insawi a, thuneitute kuta inpe an nih chuan dâwt an sawi (perjured) bakah, pawikhawihtu an hum (harbouring criminal) bawk a, dân bawhchhe chiang tak an ni.

Dân rorelna (rule of law) zah kawngah leh mihring dikna leh chanvo humhalh kawnga kan la hnufual em em chhan hi mipui rilru sukthlek a la hniam chu thuhran ni se, sorkarin a tihtur a tih loh ṭhin vang leh a tih loh tur a tih ṭhin vang a ni thui hle a. Pawikhawih leh dân bawhchhia a puh man kawngahte, khawtlanga sual do kawngahte dân kengkawha dân tlawhchhana thilti ngam lovin tlawmngai pawlte’n dân pela thil an tihte en liam hi sorkarin a chîng rei tawh khawp mai. Hei hian mihring zalenna leh chanvo rahbeh kawngah pawi a khawih thui teh a sin.

Tualthahna, Pathian chauhvin a pêk theih nunna laksak a, rawng taka tualthattute dem ngam lo kohhran kan nei bawk a. An dem lo mai ni lovin SRS vanglai a ruihhlo do chhuan­lama mi an phingchil hlum zawih zawih lai a ruihhlo dona atân ti a sum thawh rengtu chu kohhran a nih kha. Uire denhlum tumtu Juda sakhaw hotute leh an Israel ram JAC-te hnena Isua Krista thusawi leh, an denhlum tum uirenu hnena a thusawi kha kan kohhran hruaitute hian a takin nunpui tawh teh se.

Mi fel leh khawtlâng tana thil ṭha ti-a inngaite’n misuala an ngaih an vawhlum hnem ta lutuk hi eng ang Kristian rinna nge ni ang le? Ngopa khaw mualphona ang chi hi Mizo hnam pum mualphona, sorkar, tlawmngai pawh leh kohhran mualphona chiang tak a ni tih hi kan pawm a ngai ta. ‘Sualna nei lo chuan deng rawh se’ tih leh ‘kei pawhin thiam loh ka chantir lo a che, kal la, tisual leh tawh suh,’ tih hian Mizo Kristian, Bible leh Hlabu zakzeha Pathian biakina kal ṭhinte leh ring tak taka ṭawngṭai a hnehna puang ṭhinte hi a hneh hauh lo tih a langchhuak leh awn awn ṭhin a nih hi. Kohhran dang din phal loh thu erawh kha chu kan sawi tel lovang.