Guest writer
HC Vanlalruata
ZIRNA LEH HRI
Kan ṭhian pakhat thil sawi hi a dik thui viau mai àwm mange aw: "Mizoram sorkar hian a hnuaia thawk leh hlawh a pek, inkaihhruaina leh khuahkhirhna, conduct rules leh dân hrang hranga a phuar, thunun leh hrem theihte hi a hrem ngam meuh lova. Chutih a hnekin pâwl indinin an nawrh khum luih luih a, hun tam berah sorkar a tlâwm zawk ziah. Dân awm reng chungin an awm hmun sawn theih miah loh a ngah em em a, thununna dan nei ṭeuh chungin a hnuaia thawkte hi sorkar hian a ngam ngang lo a ni. Chutih lai chuan hlawh a pek reng reng lo, conduct rules pawhin a phuar loh mimal enkawl damdawi-in te, zirna in te leh eizawnna atana lirthei hmangte leh, mimal sumdawngte chu an Nuthûri zuam em em thung a. Hetiang a huaisen dan dangdai tak hi Mizoram state sorkar bak a awm kher lo awm mang e," a ti a ni.
A ni tak a, kan sorkar hian kum tam tak kalta aṭang khan Aizawl khawpui chu sawi loh, district hmunpui aṭanga sawn chhuah theih reng reng loh zirtirtu hi a kawl ṭûn a. Zirlai aia zirtirtu an tam zawkna ni a hmán a an sawi, Lawngtlai khawpui a sikul ngei aṭang pawhin an sawn chhuak thei lo an tih chu! Khawpui/district hmunpui a awm zirtirtu un tak tak, an thawh hun chhung leh an hlawhin a phak em em tawhte pawh, thingtlâng khaw sikula hotu lu ber ni tura sorkarin a ruat pawha khawpui an chhuahsan duh loh avanga headmaster nihna hnâwl zel phei hi chu an tam em em mai a. Hetiang a nih avang hian thingtlâng sikul tam takin headmaster an nei lo satliah lova, zirtirtu pakhat chauh awmna sikul hi kan ngah kumkhua mai dawn niin a lang. Zirlai leh an nu leh pate chan hi kan dàwnpui em aw?
Chutianga kan inkhualtelem mek lai chuan kum tam tak a zâwn a Board ekzam a lo arte-lukawn tawh sikul zirtirtute, sorkarin hlawh tam tak a pekte chu an hrem awm kan la hre chuang miah lova. Chutianga sorkarin engmah a tih (hrem) loh avang chuan kum tam fé dang an la arte-lukawn zui ta zel a nih hi. An zirtirtute erawh chu an hlawh a kiam lo mai ni lovin a pung chho zel zawk a. A khaw mipuite, a bikin zirlaite leh an nu leh pate zah vang tal pawha hmasawn tumna kan hmu chuang hek lo.
Ram leh hnam hmasawnna atana sum ruahman a kal ral hiau hiau reng a, thawktute'n an hlawh phu tawk an thawh chu sawi loh, an thawh chhan leh hlawh an lak chhan zirlaite chu, hmasawnna atana pawimawh ber zingah pawh a tlar hma a awm, zirna ṭha dawng pha lovin an awm rei ta em em a. IAS ni thei tura thluak ṭha thingtlâng naupang hi an thiamna leh theihna rahbehsak (deprived) hi engzat tak awm ang maw?
Board ekzam dang kan sawi duah lovang. Matric/Pawl 10 kan tih mai ṭhin, High School Leaving Certificate (HSLC) leh tunhma a college a bet, Pre University Course kan tih ṭhin, tuna pawl 12 lo ni ta, Higher Secondary School Leaving Certificate (HSSLC) result chauh hi i han thlur bing teh ang. (Hei hi Kothari Commission rawtna anga 10+2 kalphung hman a nih takah khan college aṭanga la chhuakin HSS tiin HS lamah a bet ta a ni.) He ekzam pawimawh tak tak pahnih, zirna sang zawk zir tura zirlaite bul ṭanna pawimawh tak pahnih a result nei ṭha lâwt lak kumhlunte chu sorkar sikul an ni ngai lo. Arvind Kejriwal-a sorkar hnuai a Delhi sorkar sikulte ang khu chu kan la hlat lutuk tih hian a sawi chiang mai.
Mizo zirlaite tihmingṭhatu, board exam result timawitu chu, sorkar enkawl sikulte ni lovin kohhran emaw mimalin emawin an enkawl zirna in te a ni tih hi kan chiang hle. Sorkar enkawl sikul tiṭha hi an awm ve ṭhin ngei a, mahse, khawvar lam arsi ang pharh a tlem an ni. Chutiang a nih laia zirlai pawlte leh sorkar lamin an nék an nék mai hi chu a fuh lo hle. Hetia han ngaih mai chuan nikum lama hripui lèn vanga sikul zawng zawng pawngpaw khar burh a, zirlaite’n lehkha an zir theih miah loh lai a fee a chanve-a tihniam tur a intih kha a awm viau mai.
Mahse, mimal din sikul a tluchhia a, zirtirtu tam takin an hna an chân a. The Frontier Despatch-in a ziah dan chuan – “Hripuiin mimal din sikul te nasa taka a nuài chungchângah hian MISA General Secretary Isaac Vanlalhruaia chuan, academic session thar aṭangin an member sikul 10 bâwr vêlin an kalpui thei tawh lo ni-a an hriat thu TFD a hrilh a. Nikum ang khân sorkâr-in monthly fee zàa 50 lâk tùr ti leh ta se, sikul tam tak khàr a ngâi dâwn niin a sawi.”
Tunah hian online class leh online test/examination kalpui a ni chho ta a. “Classroom a inzirtir aiin zirtirtute an hah zawk daih a, ṭhenkhat phei chuan an mit an sawisel a, lu na an neih phah a, an hah rimtawng zawk daih a ni,” tiin Mount Carmel School neitu Pu Lalnunkunga Sailo chuan min hrilh a. Chutichung chuan sorkar thupék an zawm avangin zirtirtute chu an hlawh ṭhin aṭanga za zela 70 chauh hlawh an pe thei ta a, nupui fanau chawm na’n a hmang tak meuhte tan chuan phur a rit hle a ni, a ti bawk.
Kumin May ni 31 khan School Education department chuan thupek tichhuakin mimal, kohhran leh pawl-in an din sikul-te chuan an zirlaite fee an lak ṭhin aṭanga za zela 70 chauh la turin a ti ta a. Hei hian mimal leh kohhran enkawl sikul zirtirtute tan harsatna a siam nasa hle. Mimal leh kohhran enkawl sikula zirlaite hian an hlawh tam lo sa hrim hrim a. Kei ngei pawhin ka hriat chian chu, Police armed battalion pakhatin an sikul din a thawkte zingah an peon hlawh a tam ber. An peon hi constable a ni a, lirthei chetsualna a hliam avangin a hna pangngai thawk thei lovin sikul-ah hian a thawk a, an sikul hotupa ber (principal) aiin a hlawh a tam fe zawk a ni.
Mimal enkawl sikul tenau leh zirlai nei tlem deuh a thawk zirtirtu tam tak chu, nikum lamah khan anmahni ruaitute’n an ban a, hna nei lova awm ta hi tam tak an awm ni a hriat a ni. Sorkarin a enkawlpui a sum a sen pawh ngai lo, mahse, kan tu leh fate zirna ṭha tak petu mimal leh kohhran enkawl sikulte’n, heti tak mai a hripui léng an tuar nasa zual hi a pawi hle mai a. Sorkarin hlawh a pek lohva an thawhna sikulte’n hlawh an pek, mi engemawzat hna nei lova an awm ta hi a pawi takzet a ni. Hetihlai hian online class pawh pe fumfe mang lo zawk ni a sawi, sorkar sikul zirtirtute chuan a kim biai a an hlawh an lak bakah, châwl chuang lovin hlawh pung chho (increment) an nei reng thung a ni.
Sorkarin a chhawr leh hlawh a pek ni hauh lote chunga, pawnlam mi ṭhenkhatte nawrna leh thildang avanga sorkar a va inrawlh dan hi chin tâwk a awm a ngai khawp mai. Kan dinhmunah hian lehkhathiam tam ber tan sorkar hna a thawh vek theih loh tih chu kan hre chiang hle a. Chumi avang chuan mahni kutkawiha hna thawh (self-employment/entrepreneurship) te uar turin sorkarin min fuih ṭhin a. Chutiang a nih lai a, a fuihtu ber sorkarin mimal leh kohhran din leh enkawl sikul mai pawh ni lo, an zara hna hmu a thawkte kut aṭanga chawtlang a benthlaksak a, an pawisa tlâng (an hlawh) tih hêksak ta fo mai hi chu ngaihtuah chian a tihtawp a ngai a ni.
Mahni hnuaia thawk a, hlawh a pek pawh fel taka enkawl thei lo, hrem ngai hrem ngam lova, hnathawkte pawh sawn hleithei lo, sorkarin mimal leh kohhran enkawl sikulte a hrâwm chiam mai hi thil kalphung a ni lova. Mingo hovin “set your house in order first” ti a an lo sawi ṭhin angin, sorkar hian a enkawl sikul, a thawkte pawh hlawh a pek hi ṭha takin enkawl ve phawt sela, chumi hnu-ah chuan mimal leh kohhran din/enkawl sikulte hi kalphung fel pawh a kawhhmuh thei ang chu mawle. Chumi hma a a chawm a hrai ni lo chunga hlei a len chiam mai hi khawi khaw JAC a inhmang nasa leh, che firfiak hovin mahni fate pawh thunun thei ik lova, mi fate an vaw pawp pawp nen tehkhin a rem dawn riau mai.
Mizoram sorkar hi hripui do kawnga kan fak viau rual hian kawng ṭhenkhata thutlûkna an siam hi chu ngaihtuah chiang lo leh, tute-emaw nawrna (pressure) an zawh loh vang a ni hlawm a. Tunlai khawvel thiamna (modern scientific knowledge/data) behchhan ni lem lo leh ngaihtuahna fim leh rintlâk (rationale thinking) aṭanga chhuak ni lem lo, hlauhna leh intihṭhaih avanga ngaihtuahna fim hmang hman lova thutlûkna siam hian nghawng chhe tak a nei thui thei hle tih hi hriat a hun tawh takmeuh a ni.
Ka ṭhianpa doctor chu khawchhak lama khaw kilkhawr tak, a pianna khaw hotute’n nikuma hri lèn ṭantirh khan phone-in an rawn bia a. Aizawl khawpui ai maha an inkharkhip khauh dante an rawn hrilh a. Ani chuan an khua-ah hri kai an awm leh awm lohte, an khua-ah khawdang mite an luh leh luh lohte leh an khaw mite khawdanga an kal leh kal lohte chik takin a zawt a. Chutiang a awm miah loh thu an sawi a. Ani chuan, “Chuti a nih chuan nunphung pangngai takin awm ula, in nitin hna leh thildang pawh a pangngaiin kalpui rawh u,” a ti a. A thuràwn an lo pawm hle a, mahse, inkhawm leh zaikhawm an uarin an lam nasa hle leh thung si a ni awm e.
Heti hi kan ni a. Mizorama khaw kilkhâwr ber ber, hri chu sawi loh, internet signal pawhin a thlen phak lohna a khauh taka lo inkharkhip a, a pawng a pui a sikul lo khar ve ngawt ang chi hi thil ṭul hauh lo, ngaihtuahna fim tel lova thutlûkna aṭanga lo chhuak a ni. He hripui lêng karah hian hrut rual vek theih kan ni lova. Inkhuahkhirh chungchanga thutlûkna siamtu ber sorkar hnathawk leh sorkar (ministry), hlawh lak kiam hauh lote hian, rethei bakberh tak tak, nitin inhlawha eizawng, lirthei hmanga eizawng leh dawr nei leh nghaktute bakah sikul leh thawktute, huan leh lo neitute dinhmun chîk taka ngaihtuah chunga thutlûkna a siam a hun tawh.
Internet signal awm hauh lohna khua leh Aizawl khawpui a cheng zirlaite tana online class tihtir vek ang chi hi a fuh ngai lova. Hri kai tam tak awm rengna Aizawl khawpui a veng ṭhenkhatte, district hmunpui leh khaw ṭhenkhatte ang vek a kan inhrût rual chuan, ṭul hauh lovah mi tam tak tan harsatna namén lo kan thlen mek a ni tihte pawh hi zirchianna tel lo pawhin a chiang. Chuvangin hrilén avanga thutlûkna lian tham kan siam dawn a nih chuan, mithiamte râwn piah lamah zir chian phawt zel hi a pawimawh takzet a ni tih thuneitute hian hre tawh teh se.