Guest writer
HC Vanlalruata
FA NEIH TAM
Hnam fing hmasa leh khawvel lo dâidartu, an khaw hawi pawh zau tawka ngaih sapho hian a tam lam (quantity) aiin a tak (quality) lam a pawimawh an lo ti a. Chutih laiin Mizoramah chuan kan kohhrante, kan tlawmngai pawlte leh politician-te pawhin fa neih tam lam hi an sawi uar a, inthlahpun hi hnam damna tur niin an sawi a ni. Tun hnaiah kan minister pakhat phei chuan a bial chhunga fa ngah ber nupa hnenah cheng nuai khat pek a tiam tih kan lo chhiar nghe nghe kha. Ani chauh a ni lova, kan kohhran lian tak pakhat chuan fa neih tam dan indawtin lawmman itâwm tham tak an siam a ni.
Hetianga fa neih tam lam kan buaipui mek lai hian kan ngaihtuahna hi tihzauh a ngai khawp mai a. Sap thufingah chuan "quality is more important than quantity" emaw "it is quality, not quantity, that matters," an ti ve thung a. India hnam pa ti a vuah, Mahatma Gandhi pawh khan, “Kan hnathawh hi a tam lam aiin, a ṭhatna hian Pathian a tihlàwm zawk ang,” a ti bawk. Kan kohhrante leh khawtlâng hruaitute bakah, Mizo mipui tam berin a kan ngaihsan sapho thu hi hemi kawngah hi chuan a pawmawm viau awm asin.
Kohhran lam hian inthlah pun hi an sawi mawi viau mai a. A bik takin kan kohhran lian pahnih Presbyterian leh Baptist hian an uar zual. Presbyterian kohhran hian hetiang lama mipui zirtirna pawh an kalpui tawhin ka hria a, Kohhran Hmeichhe lam pawhin fa neih tam hi an sawi mawi viau. Aizawl aṭanga Lunglei khawpui panna kawnga Pukpui khaw luh dawnah sawn, Baptist Kohhran pawhin fa nei tam tura infuihna, fa neih tam chu ram leh hnam himna a ni tih lam hawi ziah lian fahran an tar kan hmu awm e.
Khawvela pung chak ber chu Muslim sakhaw betute an ni a. An pun chak bik em em chhan chu, nupui pakhat aia tam neih (polygamy) kha an sakhua-in a phalsak vang a ni a. India ramah hian India Penal Code (IPC), 1860 section 494 leh 495 khan Kristian-te chu nupui pakhat aia tam neih a khapsak a. Kum 1955 khan Hindu Marriage Act chu duan a ni a, hetah hian a nupui damlai renga nupui dang neih chu Hindu zingah khap a ni a, kum 1956 aṭang khan India ramah nupui pakhat aia tam neih hi dân hmanga khap a lo ni ta a ni.
Mahse, All India Muslim Personal Law Board-in ‘The Muslim Personal Law (Shariat) Application Act of 1937,’ (Law of the Shariat ti a hriat lar) a hrilhfiah danin Muslim-te chu he dân hmanga nupui neih kawnga kal thei an ni ta bik a. He dânah hi chuan Muslim mipate chu nupui 4 thleng neih phalsak an ni. Supreme Court-in kum 2015 February thla a thutlûkna a siamah erawh chuan, nupui pakhat aia tam neih hi Muslim-te chanvo a ni lo a ti ve thung.
India ram chauh ni lo, khawvel pumpui a pung chak ber chu Muslim sakhaw betute hi an ni a. Khawvel pumin a buaipui a, khawvêl leh India ram hmundang sawi tel hauh lo pawhin, kan ṭhenawm Assam state-ah hian chiang taka hmuh theih a ni a. Assam-ah hian a ram leilung fate aiin East Pakistan/Bangladesh aṭanga Muslim lo lut, nupui an ngah avang leh dân kalh a lut ru an tam em em avanga sorkar laipui leh, Supreme Court inrawlh hial khawpa buaipui ngai a ni a. Assam-a mihring pung chak lutuk hi mangchhia (demographic nightmare) ti hialin an vuah a ni.
Kohhran hruaitute’n kan thusawi lo ngai haw lo ta sela, hnam/mihring pun chakna atana pawimawh ber chu, a pui/hmeichhe tam tak mipa pakhatin a kawp a, nupui emaw hmei emaw atana a neih a ni. Mizoramah pawh nupui 39 nei Pu Ziona (a thlarau muangin chawl rawh se) nupui leh tu leh fate chenna Chhuanthar Run-ah chuan mi 200 zet an khawsa a. Hetah hian a fa-mo-te an la tel lo zui. Dan pangngai ang hi chuan reilote chhungin tam tak a pun ngawt theih loh tih hi khawvelin a hmu chiang tawh a, Muslim ho, an dân tlawhchhan a an pung hi khawvel hian a ngaimawh viau tawh reng a ni.
A pâwngatak a mihring pun chiam hi thil hlauhawm tak a ni thei tih hi kan sorkar thuneitute, kohhran leh tlawmngai pawl hruaitute hian an hriat chian a ngai khawp mai. Entirna atan a kan siam, Muslim sakhaw betute chungchang hi i luhchilh teh ang. An inthlah pun chakzia kan hriat rual hian, tam tak chuan an inzirtirna kan hre tel vek lem lo. Zirna sikul pangngai mausamin an sakhaw zirna sikul (madrassa) an luhchilh bur a. Khawvel mihring zawng zawngte unau kan nihna lam ai chuan, Muslim sakhaw betu ni ve lote chu ringlo mi (infidel) tiin an ngai vek a. An sakhaw rindan ring ve lotute nunna laksak (thah) chu a pawisa lo mai ni lovin, vanram kaina a ni a, sakhaw dang betute nena indona ang chi reng reng chu ‘Indona thianghlim’ (Jihad) a ni. An sakhaw be ve lote thah a, awpbeh a, an sakhua ring tura tihluih bakah, a tam thei ang ber inthlahpun hi an thupui – khawvel awpbeh an tumna hmanrua a ni a. Hetianga tih ve hi ṭha kan ti em?
Inthlahpun tam a, mihring tam ngawt hi changkanna leh hmasawnna a ni hranpa lo tih hi khawvel chanchinah hian a chiang em em a, zir duh tan chhiar tur a tam em em a ni. Ram zau vang emaw, mihring tam vang emaw, ram leh hnam upat vang emaw hian khawi ram leh hnam mah hi an ropui lova, an dam khawchhuahna-ah ṭangkaina a nei hek lo. Theihna leh thiamna (quality) hi pâwngpaw tam (quantity) ai chuan a pawimawh fé zawk a ni. Mizoram aia lian deuh chauh ‘kumpinu’ kan tih mai (United Kingdom) khan a ram aia let sang tam taka zau leh, mihring ngah kha kum tam a awp tih kan hre vek. Tam a ṭha lo kan pâwngpaw tihna a ni lova, tam ringawt ai chuan, thiam leh theihna a pawimawh zawk kan ti a nih chu.
Chutianga kan sawi rual chuan, tam zawka inthlahpung tak tak tur hian kan tlin em tih leh kan khawtlâng nun hian a zo angem tihte hi kan ngaihtuah tel a ngai. Mizoramah hian min thunun a, Mizote nun kaihruaitu ber chu sorkar, kohhran leh khawtlâng (tlawmngai pawl) an ni a. Kan hmeichhe tam takin pasal atana neih tlâk, Mizo mipa an hmuh loh thu an sawi tak fo chhan hi, mipate hmelchhiat vang a ni lo tih kan hre vek. Mizo mipa ruihhlovin a tihbuai leh khawtlâng nun sawprawp avanga nupui fanaute châwm tum lo an tam tawh avangin, kan hmeichhiate hian an mipate hi pasal atan an iai tawh mek a nih hi.
Hemi kalh zawnga kan Mizo hmeichhiate thlan laihsaktu tur an nih thu leh a behbawm, social media lama ziak a, kan hmeichhiate pâwngpaw deusawh a, an mipatna chhuanga sawi chiam chiam chingte hi an pà vak pawhin kan hre lova. Thlan lai taima tak an nih pawh kan ring zo tawh lo. Social media a thuziak hman em em, pâwngpaw phunchiar satliah leh hman em em te hi kan fanute pasal atan kan duh tak tak em? A tak ram hi kan dai ngam a ngai tawh. Kan tu leh fate an tleirawl chhuah aṭanga ruihhlo bawih a luh awlsam em em, khawtlâng (society), sorkar hna an thawh a eirûk loh theih loh emaw tihtur khawpa sorkar kalphung fel lovah hian tu leh fa tam tak neih a, a tam thei ang ber hrin hi kan ngam tak tak em?
Hei hi bengsika ngaihtuah a ngai a ni. Kan Mizo hnam nihna diktak hi pawm a hun tawh. (Inti) Kristian ṭha em em a, khaw puma chenna in kalh ṭhap khawp a Pathianni-a inkhawm ṭhin kan nihna hian, a tak ramah engmah min thlen lo. Sorkar hnathawk tam tak chu Pathianni-a an Pathian thu sawi leh ngaihthlakin an nun a khawih hauh loh avang a Thawhṭanni aṭanga eiru a, mirethei chanâi pawh eisak hnial lo, hmasawnna hna tichingpen duh an ni tih hi a chiang. Sorkar hnathawk, kohhran inkhawmpui a kal dawn a chawlh la lem lote ngaihhnathiamna ram leh, a chhunga cheng hnam hi inthlahpung vak turin kan tlâk lem lo.
Tualthah (mihring nunna laksak) do em em tura ngaih, Bible zirtirna behchhana din kohhran hruaitute’n, pawl ṭhenkhatin misual ni a an puhte (finfiah hauh loh) an phingchila an vuakhlum pawh a demna thu an chhakchhuah theih hauh lohna he khawtlâng hi, tu leh fa tam tak pianna tlâk a nih a tawh lo. Sorkar hnathawk ni lo, mahni kutkawih a eizawn tumte tana kawng inhawng awm reng reng lohna a tu leh fa neih duah hi awmze nei lo a ni a; lehkha an thiam a, thiamna an neih that poh leh beidawnna tiseitu mai a ni dawn a, pian tamna tlâk ram a ni tawh rih lo.
Ram hruaitu leh sorkar hnathawk inhaivûrna, mihring thiamna tak tak tihmasâwn tura sorkar sum ruahman (budget)-ah pawh dah thei lo ram leh hnam kan ni. Ram hruaitu inti, sorkarna chelhtu politician leh sorkar thuneihna leh mipui hmasâwnna tur sum zawng zawng kawltute’n, an ram leh chu rama chéng mipuite chhûn pachangah, zahna nei hauh lova rawk a, nasa taka eirûk hna an thawhna ram hi, fa tam tak hrinna tlâk ram a ni hek lo. Ram rethei a hausa nih hi a zahthlak ang bawkin, ram hausa a rethei nih a zahthlak an ti ṭhin a. Hlawh phû lote hausakna ram, he Mizoram hi kan dinhmun diktak kan hria a – kan haider mai mai a ni zawk.
Inthlah pun leh mihring tam hi kan dodal ngawt a ni lo. Pâwngpaw tam leh inthlah pun chiam chiam a, kan pi pute sawi dan takah, pâwngpaw til tam ringawt hi chhuan tlâk a ni lova, patling tak tak, ram tana thawhhlâwk, thiamna leh theihna nei a dik taka hmang thei kan mamawh hle zawk tih hi kan thupui chu a ni. He ram hi luah tlâk, pianna tlâk leh seilenna tlâk, dik tluantling tak, lemchanna tel lova khawsak theihna ram a din phawt hi a ṭul a. A dik-a-dawk thlu hauh lova sum leh pai ûm chingte leh mirethei chanâi rapbet a eisak chingte inthlahrunna ram, mi chaklo zawkte phingchil a an nunna laksak dodalna rama kan chhuah a ngai.
Chutianga he ram hi kan siam thei a, chenna leh inthlahpunna tlâk a kan siam hunah chuan, kan ram zau zawng mil leh enzawnin inthlahpung ta thûr thûr turin inzirtir ta ila, inthlahrunna tur a awm hauh lovang. Mahse, ṭhangthar lo awm leh zel tur leh, kan tu leh fate pianna tlak, an inthlahpunna tlak tura he ram siamṭha tur hian mawhphurtu an awm a ngai a. Chutianga mawhphurtu chu inthlahpun leh tam a pawimawhzia min zirtirtute hi ni mawlh teh se.