ṬANRUAL HUN

Tun anga Mizoramin kan ram ṭhenawm rûn kan tawh a, chumi piahlama ei leh bar a min hrék tura khulam an inlungrual mek lai hi kan ṭanrual hun tak a ni a. Hemi kawngah hian kan eptu party-te an fakawm khawp mai. An thu a puitling a; a hun takah chuan sorkar an thlâwp ṭha hle bawk. Hei hian ṭanrual a hunzia a tilang chiang hle awm e. Ṭanrual huna ṭanrualna chang hria hnam chu a ding chhuak a, chhungkua an indo chuan an ral ṭhin.

Hetiang a nih lai hian Mizote hi kan nepzia a lo lang leh ṭhin hi a pawi hle thung. Ei leh bar leh thiamna lama hmasawnna tak tak awm si lova, rualawhna avang maia khawvel thiamna hmanga siam chhuah ṭha ber ber kan neih hi changkanna suak a ni a. Intodelh mang si lova hmanraw changkang leh man to tak tak kan hum fur mai hi, harsatna thlen hunah phei chuan khandaih hriam tawn ang mai a a pawi khawih zawng a hman khawloh kan chin tak ber a ni. Nachhâwkna damdawi thleng a a pawikhawih zawnga hman ching ni awm reng kan lo ni.

Tuna Assam nen kan ramri a buaina a chhuah chiah khan, lehkhathiam ziktluak lo, biakhlatna phek hlai hum ve si te ze dik tak kan hmu chiang hle a. Hriatna thûk chu sawi loh, hriatna hrim hrim nei tlem leh lehkha chhiar ngai lo, thil awmzia leh thil thleng ngaihtuah lova, a nghawng tur pawh chhut hauh lova, duh duh sawi thei-a inhria te an rawn inlar nasa hle. Chumi rual chuan Mizo mipate phunchiarzia, engmah hre tak tak chuang si lo leh, a nghawng tur pawh ngaihtuah pha hauh lova, hmeichhia ang mai a ‘nu ṭingbo àn an chin takzia a tilang a. Hmanlai Mizo nun nen a inpersan ta hle mai.

Ramri pèl a Assam Police-te an lo luh chhoh thu a hriat veleh, kan Chief Minister kha twitter hmangin Union Home Minister Amit Shah hnenah a zualko nghal a. Midang bakah Assam Chief Minister a hriattir bawk a. Kha a zualko na kha tam takin an dem nghal luai luai a, an dem satliah mai ni lovin, deuhsawhna ṭawngkam chhia leh mawi lo kan hmu tam hman hle. A ṭhenin dawihzepah an puh a, ṭhenkhat erawh chuan mawi lo leh a chhe thei ang berin an deusawh a nih kha. Mahse, kan Chief Minister-in khatianga a tih avang khan Mizoram lamin thiam kan chan phah tih kha ngaihtuah let thiam an tlem leh tawh ngawt ang.

Kha a zualko-na khan Mizoram leh Mizo police bakah, mipuite kha Assam sorkarin min puh anga buaina siam hmasatu leh, an ram zu luah tum kan nih lohzia a tilang chiang a. A hnu-ah Assam lamin, an ram luah tum a chè anga Mizoram lam an puhna zawng zawng kha, dâwt muhlumah a chantir ta zawk a ni. Khatianga a hun taka ziak ngei a chetlâk kha a pawimawh a, ṭanrual hunah hian nawi tak tak leh mawhphurhna nei lova inpuhmawh leh inchirhtheh a indeusawh hi kan sim nghal hmak a pawimawh a ni.

Tun ṭuma ramri hrûl a buaina chhuah chungchangah hian, Vairengte khaw mite an fakawm takzet a, ramri dep a awm leh an ṭhenawm a chengte hrechiang an ni tih a lang chhuak a. An huaisenna kha tunhma a kan pasalṭhate nen a tehkhin tlak, huaisen nopui dawm tur a kohchhuah tlak takmeuh an ni. Hetah hian han zep ta zeuh ila - Vairengte paho (nuho pawh telin) te hian boruak hrechiang mang si lova, khawpui lian lam aṭanga silai ṭha ang reng tak tak kenga ‘intih cowboy’ ching leh pawr tak a thawk thla ṭhinte hi an ngaisang vak lo tih thu kan dawng a. An lo lawm lutuk lo tih hriat a ṭha awm e.

Chutih rual chuan tihtur pawi­mawh tak tak leh ṭangkaina nei lem si lova, roréllai emaw eptu emaw eng pâwl emaw hruaitute zu chhuk thla ve chhén hian, ṭangkaina lam aiin khawlhkham an siamsak fo bawk a ni awm e. Ramri a buaina chhuak ang chi hi chu ramri venghim tura thawktu Police-te papék a ṭha ber a, an indaih loh avang leh puihbawm an ngaih chuan Vairengte pa/nuho hi an ṭangkaiin kan Police-te tan pawh ‘ṭanpuitu hnai reng’ an ni kumkhua a ni. Zu khap burna hnuaiah chuan tih theih a ni si lova, he kan thuziah hmang hian huaisen ‘NOPUI’ kan hlan a ni.

Ramri a Assam sorkarin buaina an rawn siam apiang a kan Police-te leh, kan Vairengte mipuite an ṭangrual a, ṭha taka an thawkho ang chiah hian Mizoram hmun dang ami zawng zawng, political party, kohhran leh pâwl hrang hrangte ṭanrual hun diktak chu tun hi a ni a. Ṭanrual nachang kan hre ta hi kan chakna leh thahrui a ni tih i hrereng ang u. Ramri a buaina thleng leh silai hial a puah avanga ‘emotional’ taka ṭanrual piahlam hi kan mamawh a. Ramri buai hrim hrim hi chu kan neih reng a rinawm a, chuti mai a chinfel ngawt theih a nih miau loh avangin. Chumi piahah chuan kan ram leilung ni a kan pawm chin kan humhalhna kawngah hian tawrhchhelna kawngah pawh kan lungrual a ngai a ni.

Tunah pawh ramri a buaina a chhuah avangin hun dang a an hmanraw hman ṭhan hmangin, Assam lam thinrim chuan ei leh bârah min hrék leh ta a. Hetah hian Mizo mipuite kan tawrhchhel a ngai hle dawn a. Tawrhchhel mai piahlamah hman ṭangkai theih a ni ang tih a rinawm. A chhan chu sangha, arsa leh kan thlai ṭhenkhat, a bikin zikhlum, bawkbawn, tomato leh thei ṭhenkhatte hi kan kuthnathawktu zinga tih tak taka thawkte hian, man man zawka hralh kawngah harsatna an tawk kumtin tih kan hria a. Hemi tihbona kawng, kan kuthnathawktute an lo hlâwk a, mipui pawhin kan Mizo thar ngei, sa leh thlai thianghlim man tlâwm zawk si a kan lei theihna kawng a inhawng thei a ni.

Hemi kawngah hian mipuite hi pâwngpaw phunchiar lova, dawhthei leh chhel taka engemawchen chu kan awm a ngai ngei ang. Arsa, artui leh dil sangha bakah, thlai ṭhenkhat man man zawka hralh theih a nih loh chhan hi, Silchar lam aṭanga lakluh man tihhniam a, Mizo kuthnathawktute danchép hrim hrim tum tute thiltih tenawm tak vang a ni fo a. Thil man bituk kawnga in elnaah hian Mizoram chhung ngei-ah, Mizote’n phailam kan ngam lo kumkhua hi a tlàwm thlâk tawh viau mai. Mizote thil hralhna man tihniam a hlâwk pha lo tura siam a, an hralhna (market) an tihchhiatsak hnu-a a man an tihsan leh hi a tam tawh lutuk.

Dik tak chuan thlai-ah ngat phei hi chuan phailam thar hi leiṭha leh rannung thahna hlo, hrisel lo tak taka chàwmlen a ni hlawm a. Keini ram thar erawh chu mihring ei atan a hrisel em em mai a ni a. Hemi kawngah pawh hian hriatna tizau zawnga kan inzirtir a pawimawh takzet mai. Tun hun khirh hi remchanna lei ila, kan ram tharchhuah ngei thil tam tak hmanga intodelh ngei tura ṭanlâkna remchangah i hmang teh ang u.

Khawvel ram hausa ber ber pawh hi kawng engkimah an intodelh bik lo. US meuh pawh khuan ramdang aṭangin thil a la lut nasa hle a ni. Ram hausa tehfung pawimawh tak pakhat chu thil tharchhuah tam a ni a. Keini pawhin sum-chang-thlai kan tharchhuah tam a, chu kan tharchhuah chu man man zawk a hralh a, khulam phai vaiho tel lova thil tam taka kan intodelh theih chuan, kan intodelh ve lohna lam chu kan sum thawhchhuahin kan ram ṭhenawm state leh, ramdang aṭangin kan lei ve tawh mai ang chu. Chutiang tur chuan tun hi remchanna la a ṭan lak hun tak a ni.

Chutiang ti tak tak tur erawh chuan teirei peih leh tawrhchhel hret a ngai dawn tih kan hriat tel a ṭul ang. Sorkar, kuthnathawktute leh mipui ṭangrualin ruahmanna felfai tak kan siam theih a, tih takzet a ṭan kan lak chuan, Assam-in ei leh bar a min hrék hi ṭangkai taka hmangin, ‘malsawmna inthup’-ah kan chantir thei ngei ang tih a beiseiawm takzet a. Chumi tur chuan kan thawhrim a, kan ṭanrual erawh chu a ngai dawn a, chumi rualin ruahmanna awmze nei leh ṭangkai bakah, kan ram dinhmun mil kan dapchhuah a ngai dawn a ni.

Assam nena ramri a kan buaina emaw, chumi avanga ei leh bar a min hrékna hi malsawmna a chantir turin thã kan thawh a hun takzet ta. Kut lukhum a kan tawrh mai a thiang lovang. Ṭangrual tlat ila, tawrhchhel leh teirei peihna a inthuam a, tih tak takna râlthuam kan sin phawt chuan, he ram intodelh ngai tawh lo hi a ding chhuak leh thei a. He hnam hian a zahawmna a nei let leh thei a ni tih hre chungin ngaihtuahna thar i séng teh ang u. Silai lek lama arpa chan chang a kan inhriatna ngawt hi kan dam khawchhuahna a ni lo tih kan mangnghilh palh a hlauhawm em em a ni.

He khawvêl hi tharúm thawhna hmun a nih rualin, tharúm thawhna thlen lohna ramah pawh in elna tawp thei lo a awm reng a. Chu intihsiakna leh in elnaah chuan, ei leh bar/sum leh pai dehchhuah kawnga in elna leh in epna hi a pawimawh ber zingah a tel reng. Hnam intodelh lo chu an huaisen ziktluak thei lova, hnam zahawm an ni thei hek lo. Hawh u, he ram hi intodelh ramah siam ila, he hnam hi hnam zahawm ni turin i din thar leh ang u. Chumi atan chuan hrehawmna leh hrékbehna karah, tlu tawh hnu pawh thawh leh theihna (resilience) nei hnam kan ni tih hi khawvel mithmuhah i lantir ang u hmiang. He hnam hi sipai chakna-in rahbeh a ni tawh a ni thei, kan thiamna, kan theihna, kan taimakna leh thawhrimna bakah, finna hmangin sang zawk a invawrh sang turin ṭan la thar ila. Tuna kan tawrhna hi kan thahrui pawimawh ber lo ni zawk teh se.