Guest writer
HC Vanlalruata
NUNGCHANG SIAMṬHAT
Kum 20 chuang zet ka lo thawh ve tawhna, Press Trust of India (PTI) – a ka thawh ngheh hma deuh khan tlaikhat chu; chanchinbu lama ka ṭhian pakhat hian kan ṭhiandun a sum leh pai lama kan hlâwkna tur rawtna changkang ang reng tak mai hi min sawi hmuh a. Mizoram pualin chanchinthar lakhawm a, chanchinbu hrang hrang a hralh kha a hlâwk dan tur thiam takin a chhût a. Chanchinthar la khawm a chanchinbu hrang hranga hralhtu company ang reng (news agency) kan din ang a, chanchinbu sum la lut ve deuh 20-in kan chanchinthar kha thlakhatah Rs 5,000/- zel pawha an lei chuan thlakipin Rs 1,00,000/ chu kan kutah a lo lut dawn a, tiin a seprawtui hle.
Khatih lai khan ‘editor’ inti ve vâng ka ni chung khân, thla khatah a tam berah Rs 3,000 vel chauh ka hlawh a, chumi hlawh phâk loh châng chu ka ngah bawk si a. Cheng singnga pawh bank-a kan kal ve chang a, mi dahluh leh lakchhuah bak hmu pha lo hrim hrim kan lo ni bawk nen, chil tipût tham a ni. Tualchhûng chanchinthar lakkhawm lama a ṭha pawl ni pha kan nih bakah, kan PTI teleprinter a khawvel, India, infiamna lam leh thildang lo thleng kan hman ṭangkai theih bawk chuan, chanchinbu enkawltute’n min nêp zo kher lovang tih kha thiam takin min zawrh a. Tunlai anga internet kaltlanga khawvêl leh India chanchinthar hrang lakkhâwm theih hma kha a la ni bawk a, kan ruahmanna chu kan hlâwkpui em em tur (viable/ feasible project) a ni ti a, dãr inbensak tawnin, kan tuipui dun ngang mai.
Thutlûkna siam hma-in ka ṭhian dang pakhat ka râwn a. Ani chuan, “Chanchinbu neitu/enkawltute chuan an duh ngei ang tih a chiang. A bikin correspondent pahnih aia tam ruaite tan chuan sum humna ṭha tak a ni dawn a, Mizoram pâwn chanchin lehlin sa in pek phei chuan an duhthusam a ni ang. . Mahse, ngaihtuah chiang teh – chanchinbu a in thawhpui tam tak hi hna nei lovin an awm dawn a, nupui fanau chawmte tan phei chuan a na khawp ang,” a ti ta daih mai a. Chuti zawnga a’n sawi takah chuan zu rui tuivawt a leih an sawi ang maiin ka harhchhuak thut mai. Sum duh avangin ṭhiante nupui fanau châwmna chawthleng benbuaksakin, chem lovin an lû ka lo la thei reng mai dawn a lo ni.
Mihring zingah sum duh lo kan awm lova, kan nunna atan, khawvel thila kan inenkawlna leh kan chhungte chàwm na’n kan mamawh ṭheuh. Thuneihnate pawh kan duh a, chu chu ram leh hnam siamna atana thil ṭangkai taka hman theih a ni. Chuti ni lova thuneihna kan chelh ang chhun chhunte hmang dik lova, mahni inhaivûrna leh sahmim tihpuar na’n a hmang a sum leh paite pawh, midang chanpual tur chhuhsak kan nih chuan thil ṭha lo ber, mirethei leh hmeithai rawktu kan ni.
Mizorama nunphung leh ngaihtuahna dik lo siamṭhat (moral reformation) a pawimawh em em dan hi uar lutuk theih pawh a ni ta lo. Hnam intodelh thin, Mizote hi kum 1958-59 vela Mautam ṭampui mitthi in namén lovin, ei leh bar kawngah harsatna min thlen a. Kum 1966 aṭanga kan ram buai, kum 20 chhung khan India sipaiin kan khua an khâwm a, min khâwmna khuaah thlawhhma lak leh hnadang thawk thei lovin Hitler-a’n Juda-te concentration camp a khalhkhâwm ang maiin na takin min hrék a. Kan ei leh bar thar chhuah leh sum leh pai lakluhna tihchhiat vek a nih bakah kan nunphung an sawp chhe vek a ni.
Ka ṭhianpa pakhatin ramdang media aiawh lokal pakhat hnena a sawi ang deuhvin, Mizote’n harsatna naménlo leh tihduhdahna rapthlâk tak an tuar mek laiin , UT hun a lo thlen khan India sorkar khan ren baksak lova kan ram leh hnam chunga thuneitute’n an hman tur sum tam tham a rawn tawktarh ta a. Chuta ṭang chuan, a sapṭawng takin kan ‘morality’ a hniam ta em em a, thuneihna hman kawngah leh, mipui sum hman kawngah ‘integrity/accountability’ kan nei ta miah lo emaw tih khawpa chet ching kan tam ta. Hei hi siamṭhat a ngai a, Pathianni a kan inkhâwm tam leh camping/crusade a kan kal tam bak a, Kelkang hlimna ang chi kan chhim luih luih hian min siamṭha zo ta lo tih hi chu a chiang ta.
Ram rorelna leh mipui nun khawihtu pawimawh tak, politics kan khelh dan hi siamṭhat a ngai nasa hle a. Thuneihna chan ve duh avanga Mizo lalte inchung déng a politics haitho khèl ṭan, lal duhna avanga thisen zawmpuite chemhar duhna politics leh, thuneihna chan theihna a nih phawt chuan dawt leh a chhe thei ang bera mahni khingpuite puhchhia a, an hmalam hun thlenga tichhe duhtute’n kan ram rorelna an chelh ṭhin hi kan tuar mek a. Party ruihchilh dan hi a thûk em em mai a, vaiho politics chhe ber chi kha kan entawn a, mahni mawhphurhna lam dahṭha a, nihna leh thuneihna chiah âtchilh hi an tam ta hle mai.
Political party ruihchilh luat avang hian midang leh party dang sawichhe thiam apiang kha an party-ah an tlatlum viau zel a, thilṭha tih lam an hawi reng reng lo. Vote zawn lai a mipuiin an thusawi an awih a; an vote phah dawn phawt chuan, dawt lehlâng sawi hreh lo hi kan ngah ta hle mai. Thawh ṭhat aia sawi thiam kan ngaihsan chhung hi chuan he ram hi a dam ngawt lovang. Politics a rawn limîk ṭan ve te, kan lamṭang an nih loh avang mai a, an hmakhua tur tihpin tuma thudik hrûl leh dawt hmanga tihchhiat tum, politics mihlun kan nei ṭhin phei hi chu a pawi dan hi sawiin a siak lo.
Hna thawk ṭhate hnathawh fak a fuih ai a, ṭawngkam thiam hmachhuan a thudik chanve a inbeih ngar ngar kan ching phei hi chu Mizo hnam tan hian a him lova, hmasawnna dâltu leh ram hmelma tihdan tur áwm tak a ni. Hei hian, politics dai hriat lo nei thui tawh zawkte pawh an ngaisanawmna leh a tharte tan an tawn hriat tawhna avanga an hlutna tur a ti chhe tel ve thin niin a lang a. Kan ramin hma a sawn na'n Party bil nilo, ram hmasawn na'na infuih tlan zawk hi kan ram mamawh zawk niin a lang.
Entirna chiang tak chu, ramri a buaina a chhuah ṭan tirhah khan a lo lang chhuak. Tihdan tur ṭha zawk kawhhmuh tur nei hauh lova, thuràwn ṭha pawh pe bawk chuang si lova, thuneitute pâwngpaw dem nghal bawrh bawrh mai, Mizo leh Mizo infuih ni lova, indiriamna ṭawngkam hriam tak tak kha social media lama kan hmuh tam ber a ni. Hemi kawngah hian ‘Ralleng’ ti a kan sawi thin, keini anga ṭawng khat hmang pawh ni lo, an inbiakpawhna atana ṭawng ‘Nagamese’ an tih mai chherchawp (pidgin) ngaite hi kan tluk lo nasa hle. Anni chu hetiang ramri buai boruakah hi chuan kawi-kâwm-thin ang ṭhapin an ṭangrual a, an khingpui an hre chiangin, ṭanrual a ṭul leh pawimawh dan an chiang em em zawk a ni.
An hnam bo ni hiala Mizo ṭhenkhatin an inchhàl, kan ngaihsan em em Israel hnam khu entawntlak an ni fo. Hnam/ram hrang hrangin tharum hmanga an lo awpbeh tawh dante, khawvel hmun hrang hranga pem darh a, Europe khawmualpui leh khawvel hmundang a tihduhdah leh endawng an lo paltlang tawh dante hi kan ngaihtuah chiang vak lo mai thei a. Adolf Hitler-a kaihhruai Germany-a Nazi sorkarin Israel hnam (Juda mi) maktaduai 6 zet a suat chanchin rapthlâk tak kha chu rual û deuh chuan an hre viau in a rinawm. Mahse, zângkhua a bungbu leh a, an taimakna, thiamna, teirei peihna leh tumruhna avang liau liauvin, Mizoram tiat lek ni si khu nuclear ralthuam nei ram tlemte zinga tel pha, khawvel ram ropui, thiamna sang filawr leh hausa-ah an dingchhuak leh a ni.
Keini Mizote pawh hian harsatna hi kan tuar hnem ve tho mai a, Juda hnam nena khaikhin chi rual loh erawh chu kan ni awm e. Tlâng hran hrana inbâwk hranga lal hrang nei leh indo reng ṭhin khan, khawvel ram nitla senglova roréltu, Kumpinu sorkar chala chil kan hnawm avangin min rawn rûn a. Zawlbuka puan veng chunga tlangval rual leh valupa râlrèl mai ṭhin leh ralthuam sawi tlâk nei lo ta chu, anni khawvel sorkar ropui leh chak ber ber pawh tudawl thei chuan, an ralthuam changkang leh tam zawk hmachhuanin min hneh ta a. Chumi hnu-ah India sorkar laka zalênna kan sual chungin kan tlêm leh ralthuam neih chhiat (kan raldo lakah) avangin rei tak kan bet a. Inremna siamin heti hi kan lo ni ta.
Rambuai lai khan Mizote’n kan tuar nasa hle a. India sipaite’n an duh duh chhuanlam hmanga mi an kahhlum zozai te, kan hmeichhia an pawngsual zozai te leh Mizo mipui laka an nunrawnna leh hleilenna zawng zawng kan sawi seng lovang. Chumi rual chuan khawkhâwm leh hmanraw dang dang hmangin hnam intodelh ti a hawisang ve ṭhin, Mizo hnam chu kutdawh hnam ang lekah min chhuah ta a. Hnathawh min khapsak leh kan nunphung an suasam nasat lutuk avangin tun dinhmun hi kan thleng ta a ni.
Chutichung chuan tho chhuak leh thei lo ém tur chuan min sawp kan remti tur a ni lova, kan aia tuar nasa zawk Juda hnam an dingchhuak leh thei a nih chuan, kan dingchhuak ve thei ngei ang. Chumi atan erawh chuan tumruhna leh teirei peihna kan mamawh dawn chauh a ni. Ramri a buaina hi min ti paukhauhtu ni se, kan sorkarin ram humhalh a ngam tih kan hre tawh. In deusawh a hun tawh lova, ṭanrual hun chiah a ni. Phunchiar a hun lova, mi dem hman kan ni ta lo. Kawngpui min danpin khum pawh hi sorkar hian khulamah huai takin thlen zel sela, kan ram leh hnam thlavang hauh na’n chuan ṭawngkam na lua pawh neih suh se.
Chutih laiin mipui pawhin kan mizia leh nungchang siamṭhat leh thlâkthleng (moral reformation) hi thupui-ah neih ila. Sorkar, kohhran leh pawl hrang hrangte pawhin ṭan la teh se. Lemchan nun bansanin, nun tak, dik leh rinawmna kawngah i harhthar leh ang u. Mahni hmasialna leh sahmim tihpuar duhna avanga kan Mizopuite ngei chhiat hlenna zawng a, thuneihna duh luat avanga thu diklo sawi bansanin, kan hnam pum nungchang siamṭha tur hian ṭan i’n la tak tak teh ang. Chu chu hnam kan nihna a kan damkhawchhuahna leh zahawmna bul inṭanna tur chu a ni e.