DUAT LO

Kum 50 vel zet kal ta-ah khan Mizoram chhimlam khaw kilkhâwr tak a chêng tlangval pakhat chu Aizawl khawpui a hmuh chak chhan an zawt a. Ani chuan, “Zawlkhaw sira luang del del Chite luipui,” chu a hmuh chak ber a nih thu a sawi a ni. Hla phuah thiam Rokunga’n Chite lui hla a phuah hian lung a ti lêng a, a phuahtu Rokunga hi Chite lui hnaih tak Venghnuai a piang a lo nih avang leh khawsa reng a nih avangin Chite lui leh a chhehvel hian hla tam tak a piantir a, chu’ng zingah chuan ‘Lentupui’ hlate pawh hi a tel a, ‘Sangha Vuak Hla’ pawh hi Venghnuai nula leh tlangval rual Chite-a sangha vuate’n an hlimzia hrilh a, phuahsak tura an ngen avanga a phuahsak ták niin an sawi. 

Chite lui hian Tuirial a fin tih tam takin kan hre lo mai thei a, Rokunga vek hian ‘Chite lui’ hla-ah hian, “Rialtui hmingthang léngngha vangkhua fin turin,” a lo ti a. “Luang dem dem rawh, piallei a ral hma loh chuan” tiin duhsakna a hlan zui bawk a ni. Chutianga lui hlû, Aizawl khawpui chawitu leh tihmingthangtu, kan nu leh pate phei chuan, “Khawvelah Chite lui sangha a tui ber” an lo tih thin kha humhalh a lo ngai ta hle mai a. Chuvangin Chite humhalhtu pawlte dinin a humhalhna turin Assembly -in dân hial a lo siam ta a, tunhnai mai kha he dân hman theihna tur, dân tesep (rule) pawh Assembly  dawhkanah dah a ni. Aizawl khawpui a chéngte’n Chite lui kan duat loh dan han en hian, Rokunga’n he lui duhsakna a hlan hi a hlamzuih mai ang tih a hlauhthawnawm ta hle mai. 

Hman kumah khan Chite lui hi namén lovin a nû a, kan ram lui leh ramngaw humhalh kawnga mi thahnemngaite an ralkhel hle a. An han chhui chian chuan Central KṬP-in ṭhalaite puala in an sak mek a leivung an laih chhuah paihna atana an hman vang a ni tih hmuhchhuah a ni a. Hemi bakah hian he lui hlu tak mai dungah hian, bawlhhlawh chi hrang hrang, a bik takin sarang (polythene) lam chi a tam em em mai a, he lui a nungchate tana a pawi mai bakah, he lui mawi tak hi a hmélhem nasa lutuk anga, a kang mai dawn a hria-in, sorkar chuan Larsap kaihhruaina hnuai-ah Save Chite Lui Coordination Committee (SCLCC) chu a din ta hial a. 

SCLCC-in a taka hna a thawhtheihna atan “The Chite Lui (Prevention and Control of Water Pollution) Act, 2018” chu Assembly -in pawmin dan a lo ni ta a. A lawmawm takzet a ni. Hetianga sorkarin tan a’n lak tak hnu hian Chite lui leh a chhûnga nungcha awmte venhim a, humhalh a, a hmélhem lutuk tur laka veng a, leivung leh bawlhhlawh dan laka chhanchhuak turin mi tam tak an pên chhuak ta a. Thil a kal tha chho viau dawn a a lan laiin,  tunhnai khan Chite luiin a fin Tuirial lui chu hun rei tak chhûng namén lovin a nu ta a, Tuirial kama chengte, a bikin he lui behchhana eizawngte chu an ralkhèlin an mangang ta hle mai a, thâl lai a furpui hunlai ang mai a lui lian ve tak a nu ta chiam mai hi ngaihthat ngawt chi a ni lo reng a ni. 

Hetiang a nih takah hian Chite aṭanga tui hi nu tan a nih rinna lian tak a awm a, Chite venhim lama thuneitute chuan theihtawpin an chhui ta a. An hriat chhuah chin chu Hmawngkai lui, Nghaka lui leh Lawipu lui-ah te leivung tam tham tak paih a ni a, hei hian Chite lui a tinu nasa tih a ni a, tunah hian chhui zui zelin World Bank sum hmanga Aizawl pumpelh kawngpui an sial (Zemabawk - Silaimual)-ah hian Chite lui chunga an leidawh bul lawka mimal enkawl, lung lâkna hmun bulah mi tam takin leivung an paih thin a, tam tak an paih tawh tih hmuhchhuah a ni bawk. He kawngpui sirah pawh hian hmuh peih a thu-in leivung paih a tam a, hmun ṭhenkhatah chuan tuiháwk luankawr a hnawh vek tawh a, hmun thenkhatah phei chuan kawngpui tizim kâwk khawpin, mipui zahpah hauh lovin leivung an chhum vûm thluah a ni. 

World Bank sum hmanga Aizawl-Thenzawl-Lunglei kawngpui leh Aizawl pumpelh (Zuangtui-Silaimual/ Zampuimanga hmun) laih a nih lai khan Mizoram mi ni reng reng lo,  he kawng siam hna thawktu leh a viltu consultant-te khan kan ram hi an dim hle mai a. Kawng an laihna leivung kha an laihna zawnah an paih/ nawr liam ve mai lova, a paihna hmun bik siamin, chutah chauh chuan an paih a. Kawngpui an sial mek bul vela thing leh mau tichhe lo thei ang berin ruahmanna an siam a. An hnathawkte riahbuk sualna hmun pawh mihring chênna khua aṭanga a hlat zawng tur bithliah thlapin an hnathawhna bul hnai a khaw mite tibuai lo thei ang berin thil an kalpui a nih kha. Keini, ram neitu, ram hmangaih kawnga social media leh kawng dang danga a ber anga inlantir te aiin anni, kan qram hmangaih hauh lo tura kan ngaihte hian kan ram hi min dim sak zawk hle mai. 

Mizote hian kan ram neih chhun zimte hi kan va han dim lovin a chhunga lui, ramngaw leh nungchate lakah hian hlei kan va lèn nasa em! Mihring chauh pawh ni lo, thilsiam zawng zawng hnena chanchintha hril tura tirh, Kristian inti nih phei chuan a inhmeh lo takzet a ni. Dik tak chuan kan ram hi kan tichhe zo lo emaw tih tur khawpin malsawmna kan dawng a. Kan ram tihcheréu leh bua tawha kan ngaih pawh, kum reilote kan khawih lohva a kan’ loh bawk chuan a lo ngaw leh nghal mai thin. Kan lui a sangha leh nungchate hi man pangngai ni lova tur phûla kan suat chiam chiam hnu pawhin rei vak lo chhungin man tur a awm leh mai thin. 

Tunhma kha chuan naupang khan tunlai a naupangte awmtleitu television, computer leh mobile phone hi khawih tur kan neih ve miau loh avangin, kan veng khelmuala tlailam a inkhelh bak chu sikul bana khaw dai hnai a kal a thangthlèng leh thangchep ilo kam, sava veh leh thinglukham tur thingtuai put haw kha kan hna ber a ni mai a. Khatih hunlai khan ‘ecological balance’ te ‘biodiversity’ te kha a zoṭawng chu sawi loh,  saptawng pawhin kan hre pha lova, sava veh pawina kha tuma’n min zirtir hek lo. Duh hun huna sa ei tur awm ta lo chu ramsa leh sava sa ei kha, khatihlai hunah kha chuan Mizote’n kan taksa mamawh kan neih ve theihna chhun a ni ve bawk. Tleirawl ti a chhàl kan nih ve tawh pawh khan Krismas leh kumthar ruaitheh kha kumkhat a kan sa ei ve theihna hun remchang awm chhun zu nia! 

Chubakah khatih lai hun khan (kan hriat phak ve chinah) pasaltha ti a kan sawi thinte khan ramsa an thatin an suat chiam chiam ngai lova, saphovin ‘wanton killing’ an tih ang hi chu tih enah an en lo. An sa kahte kha sum siamna atan an ti ve lova, an taksa mamawh atan a ni mai a, a khaw nâwtin hnam dán a a sem dan tur kalphung an neih ngheh angin, tlem té te-in an insem thin. Hei hi Mizote chauh ni lovin tlângmi, ramngaw a chéng, ramngaw leh a chhunga cheng nungchate nena inhne hnai leh damkhawchhuahna inzawm tlatte nunphunga bet tlat a ni a. Hnam changkang intite chuan,  sum hmuhna atana tiin dim baksak lovin ramsa an suat buaih buaih  thin a, ramngaw leh nungcha ticheréutu an ni. 

Tunah mipui mimir kan thangharh a, sa pelh/ram vah that lohzia inzirtirna a nasa tawh a, YMA lam hmalakna avangin, a humhalh zawnga thawk pawh an tam tawhin,  kan zia-awm tawh hle. Chutiang a nih rual chuan sava veh pawh tunhma angin  naupangin an ching tawh lova, inzirtirna nasa tak a awm bawk nen, kum rei tak Mizorama kan hmuh tawh loh leh a hrâm kan hriat ngai tawh loh sava engemawzat kan nei leh ta. Hei hi zirtirna tha leh dik kan dawn tak vang leh khawvel buaipui, mihring leh nungchate chênhona kawnga pawimawh, kan boruak leh leilung bakah ramngaw te tichhe lova humhalh duhna kawnga kan thanharh tak vang a ni ber. Kan sorkar thuthmun New Capital Complex huamchhungah ringawt pawh sawn YMA, Welfare leh a veng chhunga chengte’n nasa taka humhalh tura tan an lak avangin sava chi hrang hrang 80 aia tam hmuh tur a awm tawh a ni. 

Mahse, chutiang a nih lai chuan, naupangchhia pawh ni lo, mihausa leh an fa tlangvalte ni áwm tak, air rifle tha tak tak nena sava veh a, nikhat a a za tél suat duh kan nei leh ta a. Kan hmasâwn dan hi hnungtawlh zawngin a kal leh ta a nih hi. Hetianga silai tha leh manto tak tak nei a, nungcha, a bikin sava suat thinte leh kan ram lui a sangha leh nungcha dangte tûr hmanga suat buaih buaih thinte hian, sum an mamawh vang a ni lova, a sa an ei chak leh râwp vang, sa leina tur pawisa an neih loh vang a ni hek lo. Ninhleina tha lo tak, ram leh hnam leh he rama awm, nungchate chhe vekin rem vek mahse pawitih lohna thinlung mâwl tak neitute an nih vang mai a ni. 

Kan sawi thui ta, kan ram khawpui ber châwitu Chite lui leh a fin (luan luhna) lui pawimawh tak Tuirial tak ngial pawh hi kan humhalh thei lo a nih chuan Mizote hi hnam nêp tak kan ni tih kan inmualpho ngei ngei ang a, sorkar thuthmun aṭanga hla deuhva awm luite humhalh tur phei chuan beisei ngam kan ni lovang. Chumi rual chuan Mizote hi khawpui mi leh khua leh tui tha,  tangkai nihna (civic sense) lama pachhe em em kan ni tih hi a lang thin a. Hawi zuk zuk a, miin an hmuh loh avanga kawngpui a bawlhhlawh leh leivung han bun duh maite kan la kháwi teuh mai hi chu zia lo tak a ni a, ziak leh chhiar thiam tamna state tan phei chuan a zahthlák a, a tlawmthlák. Leivung phur truck khalhtute’n leivung an paihna tur ruahman a nih leh nih loh kan zawt a, Save Chite Coordination Committee member pakhat chuan hemi chungchang hi AM hotute a zawh tawh thu leh, anni chuan Tuirial bawlhhlawh paihna bulah khuan lui tibuai pha hauh lo tur leivung paihna an ruahman thu leh a hlat avanga an hman tangkai duh loh thu a hrilh niin a sawi. 

Hetiang hi kan nih miau avangin hetiang hi kan ni tih pawm a ngai ta a. Saptawng ngata a hming phuah ‘Road Protection Squad’ te kan nei ta sa sa, Aizawl khawpui huamchhûng a kawngpui thenkhat, leivung paih na’n a an hman than bik riaute tal hi chu vengtu dah a hun ta hle. Kawngpui vèn rualin kan khawpui bula luite kan venghim nghal dawn a. Tunah hian dah nghal a tul takzet. Chite leh Tuirial kan venhim zawh tawh loh chuan kan ram chhung tan tlâng leh kan lui lian leh sei ber Tlawng lui hi a tuar leh hmasa ber tur a ni dawn a. Chumi a lo thlen hunah chuan he ram lui, ngáw leh nungchate hi chhantlâk loh an ni tawh mai dawn a ni.