INEPNA-AH MEDIA

Ramri-ah buaina a chhuak ta fova, Mizoram lamin vawikhatmah buaina chawkchhuak a, tharum hmanga Assam lam kan la páwngnek miah loh lai hian, anni lam chuan media hmangin dawt ngialngan takin an ram chuhpui-ah min puh ngar ngar zel tih kan hre vek. Ramri-a kan buaina hi indona angah ngai ta ila, indona-ah pawh hian mahni chan lam tiṭha tur leh khawvel ramdangte laka thiamchanna atan a thupuan (propaganda) hi ralthuam tluk thuaka pawimawh, a chang phei chuan pawimawh zawk a ni fo. Chu chu in epnaa media hman ṭangkai a pawimawh em em nachhan chu a ni a. Hei hi kan ram hruaitute leh sorkar official lian tam ber hian an la man hlawl lova; a vanduaithlak takzet a ni.

Assam lamin dawt ‘propaganda’ an thehdarh chak em avang hian India ram hmun danga chengte chu sawi loh, khawvêl ram hrang hrangah thiamloh kan chang ngawih ngawih reng mai a. Ṭhenkhat lah chuan thil awmzia hre chiang mang lo leh, engmah man thiam si lo hian Mizorama chanchinbumite, a bikin phailam chanchinbu-a thuziak ṭhinte hi an han pâwngpaw dem leh ngawt bawk ṭhin a. Hei phei hi chu an hriat loh lutuk vang mai a ni a, an ngaihdam theih.

Entirna pakhat chiah pe ta ila. Nikum lama ramri a kan buai deuh hluai ṭum khatah khan, kan official-te leh Assam official-te chu Lailapur khuaah an inbia a. Chuta an inbiaknaa an thutlûkna siam ni áwm tak chu Cachar district IPR khan thuchhuah siam hnanin, Mizoram chuan an police-te hnuhdawh an remti, tiin an ziak a. Chanchinbu hrang hrangah an thehdarh tawh a. Inbiaknaa tel ve, Home department official tam tak biak pawh ka tum a, ka hlawhchham ṭhak.

Mangan tawpah ka ṭhianpa Police officer ka be ta ngawt a, vanneihthlak takin inbiakna-ah a lo tel ve a. Ani chuan, “Chutiang inremna kan nei lo. An lo ziak tak tak a nih chuan inbiakna minute-ah keini lam chuan hming kan ziah hnan lovang,” a ti ta a. Zanah Assam sorkar thuchhuah chu siam danglam a ni leh chungin, a pawi tur ang a pawi zo hman tawh. Biak theih loh (inaccessible) a kan official pawimawhte an awm ṭhin hi an intih lal vang nge, engnge chu ka hre lo na a; a ṭha lem lo ngawt mai.

Tun hnaia Vairengte dai a state pahnihte ralthuam hmanga an inkah hial hnu lawk khan, Home Minister-in chanchinbumite a kawmna-ah hemi chungchang hi ṭhahnemngai takin kan sawi chhuak hlawm a. Ramri a buaina chungchangah hian minister emaw official-te’n emaw thil awmdan leh thil thlen dan min hrilh loh ṭhin avangin, Mizoram lam ṭanna ziah tur kan nei thei ngai lo tih chiang takin kan sawi chhuak a. Hetiang chiah hian a hnu-ah pawh hun remchang apiangah kan sawi chhuak zui zel bawk. Tlem chuan a sawt a; a sawt dan erawh chuan duhthu a la sam lem lo hle.

Kan sawi ang chiah hi thil awmdan chu a ni. Khulam aṭangin chanchinbumi ṭhahnem tham tak chu Mizoram leh Assam ramri a buaina a hmun ngeia rawn chian’ turin an lokal a. Anniho thuziah avang khan thiam kan chang thui viau awm e. Heta lokalte hian helaia harsatna kan neih ang bawk hi an lo nei ve tih an sawi chhuak a. Assam lam chu an Chief Minister hovin an minister-te leh senior official-te biak pawh theih reng an nih thu leh, an hriat duh an zawh te phur taka an chhan ṭhin thu an sawi a. Mizoram erawh chu chumi letling hlauh chu a ni, an ti.

Kan minister-te hian an depart­ment chanpual a nih loh chuan ramri a buaina chhuak leh a kaihhnawih chungchang hi a hre vak lo mai thei e. Chutiang bawkin Sericulture leh Fisheries changtute Secretary-te chuan (entir na’n) ramri a buaina chungchangah sawi tur an nei tam kher lovang. An hna chanpual chu an hre tur a nih avangin ramri a buaina leh a behbàwmah chuan Home leh a kaihhnawih department official-te chuan, chanchinbumite zawhna hi felfai takin an chhang thei tura ngaih a ni. Nghavawk hram an sawi ang mai a, an ngawi reng mai ṭhin hi a buaithlak lai tak chu a ni a, biak pawh theih lohva an awm phei chu a dik lo tawp.

MCS officer emaw, service dang emaw, IAS/IPS a kaisang tawh an ni emaw la ni lo emaw, Mizoram tana thawk an ni a, Mizoram tana ṭan la a, ṭawng chhuak tur, Mizoram dinna (stance) chiang taka sawi leh kan ṭanhmun dik tak puang thei tura ngaih an ni a. Hnamdangin ṭawng danga an biak a an khà a chih ṭhin a nih chuan, an in enlêt a ngai ang. Hindi emaw India ram ṭawng dang emaw an thiam chiang lo a nih pawhin an duh ang chin tal chu sap ṭawnga sawi thei tura ngaih an ni a. An sawi thei lova, an biak theih loh a nih chuan an inngaihtuah chian hle a ngai. An service a an luh theih dan kha chhuisak hial a ngai mai thei a ni.

English hi kan pianpui ṭawng (mother tongue) a ni lo tih kan hre ṭheuh. Chuti chung chuan elemen­tary school chin, ‘Mizo sikul’ kan tih maia kal chhuakte pawhin, High School aṭangin Mizo subject tih loh chu sap ṭawng vekin kan zir a, state civil service emaw police service leh a dangte ekzam thei tur chin chu graduate tal nih a ngaih avangin, an thiam nâl viau loh pawhin sap ṭawnga engemaw chen tal ṭawng thei ngei ngei tura ngaih an ni. Sawi tawh angin kan pianpui ṭawng a ni lova, mahse, Mizorama hun rei tak kan zirna kalpui dan kalphung ngaihtuah chuan an duh ang chin chu sawi thei tur chu an ni.

Ṭawng hi inbiakpawhna hmanrua (medium of communication) mai a ni a, kan thusawi kha miin an hriat theih chuan a tâwk viau. Nâl taka thiam chu a ṭha hlei hlei a, kan nâl lo a nih pawhin kan tîmin kan zumzuk tur a ni lo. Gorkhali bawnghnute semin ‘nangmah ka pa dam lo maw?’ an tih pawhin kan hrethiam a, dik ziktluak lo mahse, kan inbiak theihna a nih chuan a tawk tiu teu viau a ni. Grammar ngaih pawimawh lutuk avanga (ziakah chuan ngaih pawimawh a ngai tehmeuh mai) sap ṭawnga ṭawng ngam lo/ ṭawng ṭha ngam lo kan tam hi tlàwm a lak chi a ni.

Sap ṭawng emaw, ṭawng dang hrim hrim thiam emaw hi a ṭha hle a. Chutih rualin sap ṭawng thiam loh hi mimawl nihna a ni hranpa lo, inbiakpawh theih hi a pawimawh ber chu a ni. Kan minister neih tawh zingah Pu H. Vanlalauva (a thlarau chawl hahdam rawh se) kha ka ngaisang ṭhin. Ṭawng dang hman ngai, entir na’n kan larsapte a biak dawn khan ṭawng thiam a hruai mai a. Minister hna a thawhnaah a ṭawng thiam loh kha harsatna siamtu a ni ngai lova, minister hna tlin berte zing ami a ni. Minister, MP leh MLA ni tura zirna thlen chin (qualification) a pawimawh viau loh avangin ṭawng an thiam lo a ni mai thei e, an thluakin a tlin chuan a tawk. Pu Auva ang khan ṭawngdang thiam hruai/ rawih a, ṭawng letlingtu neih mai kha a ṭha mai a ni.

Ramri-ah a ni emaw state dang nen emaw, sorkar laipui nen emaw pawh eng thil (issue)-ah pawh inbah fuh loh kan nei thei reng tih hi hria ila. Chutiang hunah chuan India Constitution leh ram dân te hmachhuanin, kan dikna leh chanvo kan humhalh ang a, dân ang zelin kan kal ang. Chumi rual chiah chuan kan dinhmun leh kan ṭanna/ ṭanchhan puanzar kawngah tihtur kan hlen a ngai a. Chutiang kawnga mawhphurtute chu kan ram hruaitute leh sorkar officer-te an ni a, chanchinbumite kaltlangin chutiang hna chu an thawk tel mawlh mawlh (thei) tur a ni ang. Dawta thupuang turin kan beisei lova, thudik tak puang chhuak tura tîm lo turin kan duh a ni.

Hemi kaihhnawihah hian mipui hriat tura sawi ngai tak a awm tlat mai. Ramri a kan buaina boruakah hian kan mithiam leh mithiam langsar ni lem lo, mahse, ṭhahnemngai taka ṭawng danga an thuziahte social media-ah kan lo hmu ṭhin a. Hetiang hi Mizo ṭawng thiam lo, social media hmang ṭhin hnamdangte chhiar atana phochhuah a ni ṭhin hi a lawmawm hle. Chutih lai chuan mi hawiher zau leh dinhmun sang tak tak pawh chelhtu leh lo chelh tawhte’n, ram pum huap chanchinbu emaw TV emaw, online edition lama pho chhuak tura kan chanchinbumi ṭhenkhat an phût ṭhin hi chu a fuh viau lo.

Phailam media a ziak ṭhin Mizo chanchinbumite hi ‘reporter’ vek an ni hlawm a. A phanchang deuh leh lut hlim deuh an awm mai chauh a ni. Mahni ngaihdan ziaka phailam ‘anpái/ awze’ chanchinbu lama chhuahtir theite chu chanchinbu/online edition editor-te emaw sum tam tham hlawha mahni ngaihdan ziak tura media lian hovin an rawih (columnist) te chauh an ni. Mizo zinga phanchang deuh chinin kan hriat tur chanchinbumi – Khuswant Singh, M.V. Kamath, M.J. Akbar, Tavleen Sing leh a dangte bakah mahni zâwn a thiamna nei, Jairam Ramesh leh Mani Shankar Ayer te hming tlemte tarlang ta ila a fiah mai awm e.

Reporter/Correspondent ni lem lo, thiamna bik neite leh India ram pum huapa hriat thamte, nihna sang tak tak lo chelh tawhte hi chuan media house liana an thuneitute be pawpin an ngaihdan an ziahte an chhuahtir theih lohna tur a awm chuang lo. Chutiang zawng chuan chanchinbumi (reporter/correspondent) ni lem lo, thiamna bik neite hian ṭan han la ta zawk sela, a ṭangkai thei viau chuan a rinawm. Helam zawnga ṭan la thei kan awm chuan a ṭangkai hle-in a rinawm a ni.

Pawimawh em em erawh chu thil a thlen lai leh thlen hlim a kan ram hruaitu leh sorkar hotute an chêt a; a lin’ lai ngei a thir an den hi a ni. An denna tuboh leh dolungah chan­chinbumite an hmang ṭangkai thei hle ang. Thil a thlen reng rengin, chengkawl zaipawl an sawi ang mai a ngawi reng lovin, kan ram leh hnam tan a ṭul ang ang Mizorama awm media-mite hrilh zung zung ta sela. Khulam media hovin an rawn biak apiangin a ṭul ang apiang, Mizoram dinna chin leh thil awmdan, lo hrilh zat zat zel bawk sela. Chutichuan thu leh hla a indona-ah hnehna kan chang thei ang –mahse, dâwt chu rawlh ve lo se tih chauh a ni e.