KUTTHLAK

Kum 2004-05 chho vela YMA-in ruihhlo do kum an puan chhoh ṭan, SRS din a nih ṭan tirh khan Mizoram boruak a rit hle a nih kha. Ruihhlovin Mizoram a tihbuai nasat lai tak a nih bawk avang leh, YMA thiltih a nih tawh phawt chuan engpawh mai thlawp tawk an la tam avangin SRS khan na taka sawisel a hlawh lem lo. SRS kut chauh ni lovin hmun hrang hrangah mahni mihringpuite kutthlak a hluar a, nunna chan engemawzat an awm bawk a nih kha. MTV-in mi an rikrap nual hnu phei kha chuan mi tam tak chu hlauvin an khur a, chu chu zulin zuiin tharum thawhna a thleng chho ta a nih kha.

Ruihhlo hian Mizo mipuite hi min tibuai rei ta viau mai a. Excise & Narcotics department chhinchhiah dan chuan kum 1984 khan ruihhlo vanga nunna chan pakhat a awm a, heroin vang a ni a, hei hi ruihhlo vanga thi chhinchhiah hmasak ber a ni. Ruihhlo vanga thi hi an tam telh telh a, heroin vang ni lovin; nachhawkna damdawi spasmo proxyvon/parvon spa vanga thi an pung nasa ta em em a, Mizo ṭhalaite nunna la nasa ber ruihhlo chu he nachhawkna damdawi hi a lo ni ta a. Kum 1984 aṭanga tun thleng hian mi 1,500 vel ruihhlo vangin an thi tawh a, an zinga a tam ber chu he nachhawkna ngaite hi an ni a. Kum 2004 kum kha ruihhlo vanga thi 143 chhinchhiah a ni a, chu’ng zinga 132 chu proxyvon/parvon spa vanga thi an ni.

Chutiang khawpa ruihhlovin Mizo thalaite a sawisak nasata chhungkawtin deuhthaw a run lai tak hian YMA hruaitute chuan ruihhlo chu ralpui phiara phiar mai ni lovin; he ram aṭanga um chhuak turin ro pui an rel ta rup mai a. Ruihhlo vanga buai chhungkaw tam ber chuan, "Haleluiah," an lo pe ṭhuai ṭhuai a nih kha. Thlawp an hlawh a, thlawptu zingah hian Kohhran chu a langsar ber an ni a, kohhran hi chuan sum leh pai a thawh bakah kawng hrang hrangin a thlawpna a lantir a ni. Ruihhlo in kan khawtlang nun a khawih chhiat nasat em avang leh, chhungkaw tam tak ṭahna a thlen avangin a tirah chuan YMA din SRS-in ruihhlo do beihpui an han thlak kha an lo lawm em em a; amaherawhchu, mipui lawmna chuan a daih rei lo hle mai.

SRS zingah leh veng hrang hranga YMA hminga ruihhlo do zingah che firfiak tak tak an awm chho va. Danin thuneihna a pek reng reng lohte khan anmahni phuahchawp dan tlawhchhanin mi dang chunga hleilen an ṭan ta a. Mahni mihringpui satliah pawh ni lo, an hnam pui leh an Mizo Kristian puite ngei mai chungah an kut a za ta em em a, an mualpho ta a, an hmalakna pawh a ṭhuanawp zo ta a nih kha. YMA Kum Puanah hian, "Ruihhlo Do," tih emaw, "Ram leh Hnam Humhalh," tih emaw pawh hmang sela, mi firfiak leh dan pawisa lo an awm phawt chuan pawl zahawm leh ngainatawm, mi chhumchhia leh harsate ṭanpuitu ni ṭhin kha, pawl hlauhawm leh ṭihbaiawm takah miin an ngai ngei ngei dawn a. Chu chu a thleng chho ta a ni.

Mizote hi a mala kan huai viau loh pawhin a huho chuan kan huaiin kan pawr duh hle a, mipui sahulh dawn (mob psychology) hi a tawi tawh ṭhin avangin hei tak mai hi Central YMA pawh a mualpho fona a ni a, YMA branch tam tak an mualpho tawhna a ni bawk. Inhauh tui laklawh a awm ang bawk hian invuak leh kut inthlak tui laklawh hi a awm thei a. Chu chuan tualthah thlengin a thlen thei. Inhauh satliah hi chu dan bawhchhiatna a ni lo va; mahse, mahni mihringpuite kutthlak chu dan kalh leh dan bawhchhiatna a ni a, thubuai awrh theih pawikhawihna a ni.

Thil ṭha ti inti em em a mahni mihringpuite kutthlak kawnga kut ran em emna hi chapona chi khat a nih loh chuan a hming vuah tur dang hi Mizo ṭawngah a vang khawp ang. Tam chhuanga mi pakhat emaw a aia tam emaw khawih rawn chi pawh hi tunhmaa chin ṭhin, tun hnua dawihzep thawmhnawa ngaih tawh; mahse, tunhnaia chin thar leh niin a lang. Tam chhuanga pawr lutuka mi dang chunga hleilen hi chapona satliah ni lovin dan rorelna palzutna dik tak a ni a. Khawtlang thila a tam leh chak zawkin dawrawm leh tlem zawkte an rahbehna (social oppression) dik tak a tling bawk.

Kum rei tak chhung chu SRS emaw CADS emaw invuaha ruihhlo an do hnuah Central YMA hi hmingchhe lovin a lo kal leh tawh a. A hma, kum 2004-05 chhova an chet rawva ang kha ni tawh lovin, dan leh hrai zul zuiin dan zah thiam takin an kal a, khawiah emaw chuan dan bawhchhiat zeuhna a awm a nih pawhin hleihluak taka chetna thawm a reh a nih kha. Chuti chung chuan ruihhlo man kawngah an ṭangkaiin an thawh hlawk em em reng tho va. Tunhnaia Kum Puan duty-ten chhan awm lova mi kut an thlak thawm kan hre leh ta mai hi a vanduaithlak ngawt mai.

A hma lawkin Chief Minister vengtuten kawngken duh loh chhuanlamin Damdawiina enkawl ngai khawpin lirthei khalhtu pakhat kut an thlak a. Chu thil thleng thawm thang ri pawh a la reh hmain mi fel kalkhawmin thil ṭha tak tia inhriain mi pakhat, an khuaah chuan he pawl ngei a hruaitu ni pha chu kut an han thlak leh ta mai a. He thil thleng pahnih hian inanna a nei nual a. Pakhatah hian a khawihtute hi pakhat aia tam, an thuneihna chhuanga thilti (khawih rawn) an ni a, a pahnihnaah hian pakhat aia tam tho, thunei nia inhriaa che (khawih rawn tho) an ni. A hmasa zawkah leh a hnuhnung zawkah hian Police hnenah FIR thehluh ve ve a ni a; mahse, Police lamin thubuai an ziak lut lo ve ve. FIR thehluh hnua thubuai ziah luh a nih loh chhan pawh a inang a, a kutthlaktu leh an kutthlak tuartu an inngaihdam vang niin an sawi. Hetiang a nih avang hian dan bawhchhiaa pawikhawihtute hi hrem an la awm lo.

Thil thleng hmasaah khian kutthak hnawih tuartu ni lovin a chhungte – a pa leh a pute chu kutthlaktu lam (Police department) hotute nen an inbia a, pawisa inhlanin a tuartu inenkawlna senso tum an intiam bawk a. Chutianga an tih avang chuan a tuartu pa chuan FIR an thehluh chu hnuhdawh anga ngaih mai tur niin a sawi chhuak a. He thil a taka buaipuitu Pu Michael Lalmanzuala chuan kuttuartu erawh hi chu a lungawi ve lo niin a sawi a ni. Thil thleng hnuhnung zawkah hian Central YMA hruaitute hian thupha chawina atan pawisa an pe ve em kan hre lo.

Kut inthlak hrim hrim hi dan bawhchhiatna a ni tih kan sawi tawh a. He thil thleng pahnih pawh hi kut inthlakna a nih avangin dan bawhchhiatna a ni. Chutih rual chuan he thil thleng pahniha pawi ber pakhat chu FIR thehluh a ni chunga an thehluhna Police Station-a thubuai ziah luh a ni lo leh pawikhawihtute hrem chu sawi loh, man takngial pawh an tawk lo kha a ni. State lal ber vengtute an nih vang te, Mizorama pawl lian ber hruaitute an nih avanga an laka thubuai ziak lut lo va, man lohva, hrem an ni lo hian nakin thlengin kan rama dan kenkawhnaah harsatna a siam dawn a. Dan chunga leng an awm zel dawn a nih chuan Mizoramah hian dan rorelna a dingchang ngai lo vang a, dan awm lohna ram (lawless state)-ah kan chhuah thuai ang.

Ṭhenkhat funte pahnih khat leh zawngṭah khai khat ruk vanga thla thum zet jail bang zuta hrem an nih laiin; dan bawhchhiatna hleihluak tak avanga hrem hi an vang pharh chu a nih hi. Thil ru rau rauvah rukru lian tham ho hi chu zalen takin khawtlangah an leng nia ngaih a ni a, zawngṭah khai khat ru erawh a khawvel a chep hle. Kutthlak theitu nia inngai khawpa dan chunga leng thei nia inhria hi kan intodelh vena lam chu a nih hi maw! Kan Kristian sakhaw zirtirna nen a inhmeh viau zawk ni maw - za a za Kristian intite chenna ram a ni si a.