Guest writer
HC Vanlalruata
RAM LUAH
Zirlai pawl a kan inhman nasat ve lai, a bikin college kan kal lai khan MZP leh MSU Shillong hruaitute zingah khan ram leh hnam chungchanga harhna leh piantharna (kan ti ve mai ang chu) a thleng nasa hle a. Mizo tam berin kan chin em em leh kan thlah theih loh, Bible tlawhchhan a kan ngaihdan sawhngheh a, kan pawm zawnga kaihlek kha an uar ve viau mai a. Kan zirlai hruaitute’n an sawi zin em em chu, Mizote hi India mi ni lovin Pathianin hnam (nation) atana a din a ni tih kha a ni a, kha khan kan boruak pawh a vaw alh ṭha hle.
Khatihlai a India laka zalenna suala rammu, kan hnam sipaite’n India sorkar nena inremna an siam tawh hnu, anni pawh ‘India ram’ a an rawn luh tawh hnu pawh hian he ngaihdan pawmtu hi tam tak kan la awm a ni. ‘Zirlai movement’ ti a kan vuah tak mai hunlai a kan zirlai hruaitute’n an sawi tam ber pakhat chu “Lei chung hmuntin a awm tûrin thlahtu pakhat aṭangin hnam tin a din a, an tân hunbi te a thliahsak a, an awmna tûr ri te pawh a khamsak a. (Tirhkohte Thiltih bung 17:26) kha a ni awm e. Hetihlai hian khawvel ram hrang hrang hi ramri a buai lo an tlem hle thung a. A chhan ber chu duhamna a nih a rinawm.
Ramri leh ram lâk chungchanga Bible-a kan hmuh pakhat, “I rah chin apiang chu i ram a ni zel ang” tih pawh hi Israel fate tan bika sawi ni awm tak a ni a. He thu hi Deuteronomy leh Josua lehkhabu-ah kan hmu. Kan missionary tirchhuahte hian a takin a thlengin an hria em chu hriatpui vek a harsa a. “I luah chin a piang i ram a ni ang,” tih erawh hi chu khawvel pum tana thudik (universal truth) a ni zawk awm e. Mizoram leh Assam inkara ramri buai kan sawi fo bikah phei hi chuan ‘luah’ pawimawhzia hi a chiang lehzual a ni.
Kan naupan lai khan kan veng (Venghnuai)-ah khan chhungkaw hlun leh hung tak mai, ram ngah em em mai hi an awm a. Ka pa kha kum 20 chhung VC Secretary a ni chung khan ka pu ram a rochun tlemte leh Venghnuai a kan inpui sakna ram tereuhte bak nei lo a nih avangin, nikhat chu hemi chungchang hi ka zawt a. Ani chuan, “An ram reng reng hi an chei hnûm a, an hmang ṭangkaiin an enkawl miau mai a, VC tan khap ngawt theih a ni lo. Keini chuan kan tlin ve loh tur a ni,” tiin min chhang daih mai a. A hun laiin hrethiam chiah lo mah ila, tun hnu hi chuan ka hrethiam ta.
Mizoram leh Assam inrina hmun hi ka kal kual ve viau tawh a. Kan buaina chhan tam ber ni a ka hmuh chu, ram hauh kan tihnat tlukin a tak a ramluah lamah tlâkchham kan nei lian hle tih hi a ni. Ramri a awm, Zophai, Zamuang, Buhchangphai leh Chemphai a dangte kan tlawh ve tawh chinah, phai chin a ram neitu Mizote’n an ram an rûl-a-raw-neih tlangpui a. Phai ram lum awmchilh peih loh avanga hnamdang an enkawltir deuh vek a ni. Hetianga kan sawi hi leilet leh sangha dil a ni tlangpui a, enkawl hauh loh ram ruak pawh a tam viau mai.
Ramri hnaiha ram neitu engemawzatin an ram kha enkawl peih lovin (a hlawk an ti lo pawh a ni ang e) vai hnenah an hralh nual tih thu kan dawng a. A hralh ve lote pawhin vaiho an hman hawhtir a ni tih kan dawng bawk. Hei hi ram humhalhna atan a thil pawi tak a ni a, sorkarin a chinfel ngawt theih pawh niin a lang lo. Assam vaiho hnena an hralh emaw, an hman hawhtir ram humhalh sak tura sorkar nawr leh ngawt ṭhin hi sorkar lu tihaitu a ni satliah mai lova, buaina zakhua a ni a. Kolasib a hmunpui nei, ICAR hovin ramri a leilet neite an koh khawm ṭum pawhin hnamdang hlir an kalkhâwm niin Kolasib a kan ṭhian pakhatin min hrilh.
Ramri bul hnaih, Assam emaw state ṭhenawm dangin emaw an rawn tihbuai phak loh, Mizoram laili lam a nih chuan leilet leh sangha dil neite’n hnamdang an hman hawh tir emaw, a enkawl tura an chhawr emaw hi (a ṭha lem chuang lo na chungin) a him deuh. State dangin min rawn chuh buai a hlauhawm lo tihna mai a ni a. Hei pawh hi duhthusamah chuan magistrate/notary public hma a ziak ngei a inremna fel tak nena kalpui chi a ni. Ramri a kan buante leh ramchhung rilah pawh kan buaipui tam tak hi keini ai daih a fin kherek kawnga thleng sang leh, an né pawh kan ëk lohte an ni tih hriatreng a ṭul.
Kum 2009 khan Kolkata-ah kan fate’n in an luah dawn a, chumi atan chuan in neitu khan notary public leh a ukil ziah hnan; inremna felfai tak kha affidavit hmangin a rawn duang sa thlap mai a. Ukil hnenah chuan engvang a fimkhur viau nge an nih tih ka zawt a. Ani chuan an ngaih pawimawh ber chu, in luah hawh an nihna leh an luah theih chen tihchianna kha a nih thu leh a dang, intiamkamna neuh neuh kha chu a behbawm ve chauh a nih thu a sawi a. Miin kum rei tak mi in a luah khan a luah man pek tawh zat kha a in hlutna aiin a lo tam tawh chuan neitu nihna an hauh thei a, chumi venna atan chuan an lo fimkhur hle a lo ni.
Hman deuh tawh khan Agriculture (horticulture te nena an la infin vek hunlai) officer pakhat chuan khawthlang lamah khuan nasa tak maiin leilet neitute tan hmasawnna hna a tihpui a. An leilet-ah khan kumkhatah vawi 2 buh an thar thei ta a. Mahse, a’n hriat chian chuan a hma a a enkawltu vaite nena inremna an lo siam tawh angin buh vawi khat thar chauh (buhpui) kha an insem a, a thar hmasa zawk chu an leilet enkawltute khan an fanghma no ei hmiah a ni.
Theihtawp chhuah a thlasik thlai chin dan a ruahmanpui avangin an uar ta hle a, an thlasik thlai thar chhuah kha an buh vawihnih thar aiin pawisa a chantir chuan a la hlawk zawk leh nghal a. Chu pawh chu a hmalam a inremna an siamah a tel loh miau avangin a leilet enkawltu vaite tan malsawmna a ni ta mai a, a ruahmansak Mizo leilet neitu tan chuan hlâwkna hmuh belh tur a awm lova. A uisakzia thu officer khan a sawi zing mai a. “Hun a lo rei ang a, kan Mizote leilet hi a enkawltute hian la neih sakin, Assam ramah an la rin lut mai ang tih ka hlau hlel lo,” tiin min hrilh nghe nghe a ni.
Ram leh ram emaw, ram pakhata ram bung hrang emaw inrina lai enkawl danah hian ‘luah’ ngei hi a pawimawh em em a. Khawvel ram hrang hrangte’n an inchuh a, ramri buai an neih tam ber hi luah loh ram a ni duh hle. Buh leh bal leh thlai chin hleih theih lohna vur ram, thlaler ram leh ram chhengchhe lutuk, a ram mihringin an luah lum loh ram hi ramri a an buaina leh an inchuh ram a ni fo. India leh Pakistan inchuh ber Kargil te, India leh China in an inchuh Ladakh leh Arunachal Pradesh bawr velte pawh hi mihring luah lum loh (‘no man’s land’ an tih mai) a ni hlawm.
Ramri a ram hauh hi kan tihnat a hun hle tawh a. Khualehtui, a tak a he ram luahtute’n, a bik takin state dang nena kan ramri a an ram neihte hi an cheihnûm a, enkawl a, a leilung an hman ṭangkai tak tak a, a tak a an luah hi a pawimawh dan sawifiah mai theih loh khawpa pawimawh a ni. Police ven tura hlamchhiah a, thlahthlam ngawt chi a ni lova, an veng kumkhua reng thei hek lo. Humhalh sak an ngaih huna sorkar leh Police ko eih tur chuan, neitu nihna satliah piah lama an enkawl a; an luah a ngai a ni.
A bik takin ramri hrûl a ram (leilet, huan leh sangha dil) neite hian a taka an luah hi an neih nghehna tur leh Mizoram leilung humhalh kawnga an mawhphurhna a ni tel tih hi an hriat ngei ngei a hun tawh a. District Council hun emaw, UT hun leh tun hnu a ram pass/patta an lo neih kha vawnghim tlat tur chuan an cheihnûm, enkawl leh luah ngei a pawimawh a, a ṭul a ni tawp mai. Hetianga ti tur hian kan ṭhenawm state a chêngte ai chuan anni tluk bawka phai khawlum ngam leh leilet enkawl thiam khilam kan unaute pawh hi rawih a himin a ṭha zawkin a rinawm.
Hetiang sawi takah chuan Mizoramin phaizawl tlemte kan neihte hi hei aia hman ṭangkai zawk dan hi dap a ngai hle tawh a ni. System of Rice Intensification (SRI) te hi a taka tipuitling a, kan ram chhunga leilet neitute’n hlâwkna nasa zawk leh leilung humhalhna kawnga hmasawnna an neih theihna atan kalpui a ngai a, chumi atan chuan Mizoram sorkarin hma a la a nih chuan a chhawrtu leh hlawkna téltu chu Mizoram mi an ni tur a ni ang. Thlasik lai a sum-chang-thlai (cash crop) chin uar hi kan ram mamawh em em a ni a, rawtuai/mautuai awm tawh loh hnu leh kan thlawhma pangngai a thlai thar awm loh lai a chawhmeh a kan intodelhna tur ‘project’ pawimawh em em a ni.
Tuna kan sangha dil enkawl dan hi thlâk thleng a ngai bawk. Sangha dil kan sah a, ṭumkhat a sangha man chiam a, a hlawm pui, a enkawltu hnamdangin an pusum-tel ṭawk mai leh Mizoram pawna an hralh ṭhin dan kalphung hi thlak a ngai. Kan sangha dil sah burh lova, awmze nei taka man leh hralh dan fel tak kan ngaihtuah a ngai tawh. Sangha dil hi state pawn amite hawhtir emaw enkawltir lova, Mizoram mipui ei theih ngei tura kan kalpui chuan sangha a kan intodelh hun hi a hlat vak a rinawm loh. Chutiang tura kalphung (sytem) thar duanchhuah chu a ngai a ni. Chutiang chiah chuan kan ram chhunga luikam balu lâk leh, kan kuhva thar buaipui dan pawh thlak a hun ta hle.
Chhungkaw harsatna an nei a, Assam lam mi enkawltir emaw, hawhtir emaw kha loh theih lohva a ṭul a nih pawhin ziakin inremna felfai tak hmangin an ti ngei tur a ni ang. Chuti a nih loh chuan ramri a kan buaina hian tawp-in-tai a nei dawn lova, kan ram leilung hi kan chân zel bawk ang. Kan ram chin hi chu i luah ang u. Khawpui a in êkbeng (urbanization) kalsan a ngai a, chutih rualin sorkar pawhin ramri hrûl a awmte hi hmasawnna kawngah a ngaihven a, an hmasawnna atan chuan sum pawh a hranpa deuhva a ruahman a ṭha. Kawngpui ṭha pawh tirin, electric eng leh tui in tur an neih a pawimawh bawk. Chubak chu sorkarin pass leh patta hmanga ram a pek, ram neitute mawhphurhna a sang khawp mai.