POLICE

Mizoram Police-te hi mipuiin an dem huai huai lai pawhin ka ṭan ve tlat ṭhin a, a chhan chu an thawh ṭhat dan hmu pha vea ka inhriat vang a ni. Mi state Police dinhmun ka hre ve riai ruai a, anni nena teh chuan Mizoram Police-te hi fakawm tak an ni a, dan bawhchhetu nia puh man chhuah kawngah an fakawm hle. Chu aia an fakawmna zawk chu, an mi mante court-in thiam loh a chantir zat a sang em em hi a ni a. Hna an thawh ṭhat vang, an hna an thiam leh an inpek zawh vang tih loh rual a ni lo.

Kum 2015 khan Mizoram chu dan bawchhetu Police-in an man, court-in thiam loh a chantir tam lama India rama lawr lak a ni a. Hmeichhe laka hleilenna leh dan bawhchhiatna thubuai za zela 77.4 chu thiam loh chantir an ni a, naupang laka pawikhawiha puh za zela 88.7 chu court-in thiam loh a chantir bawk. Hetih lai hun hi India ram puma hmeichhe laka hleilenna thubuaia court-in thiam loh a chantir zat tlakhniam em em hun a nih avangin Mizoram Police-te hi hawi sang thei dinhmunah an ding a ni.

Hemi kum hian India ram pum dinhmunah chuan hmeichhe laka dan bawhchhiate court-in thiam loh a chantir zat hi za zela 21.7 chauh a ni a, Delhi bikah 35% a ni a, Arunachal Pradesh-ah chuan hmeichhe laka dan bawhchhiatna thubuai hi 348 ziah luh a ni a, mi 408 man an ni a, thubuai 259-a charge sheet thehluhah hming 303 a lang a; mahse, pakhat mah hi thiam loh chantir an awm lo! Hmeichhe laka pawikhawih thubuaia court-in thiam loh a chantir tlem zualna state-te chu: Gujarat (2.7%), Jammu and Kashmir (4.7%), Karnataka (4.9%), West Bengal (5%), Odisha (8.3%), Andhra Pradesh (8.4%), Telangana (8.6%) leh Assam (9.4%) te a ni a.

Hetiang aṭanga teh phei chuan Mizoram Police-te hi an fakawm tak zet a, mizo mipui tan chhuanawm tak an ni. Harsatna han neiha Police han pan hian state dangah chuan thubuai theh luttu zawk hi an buai viau zel a, Police-ten sum an duh luatah pawisa an seng ṭawk ṭawk fo bawk. Chutiang kawngah te hlei hlei chuan Mizoram Police-te hi an ziaawm hle – state dang Police-te nena khaikhin chuan.

Chutiang a nih mek laiin kan Police-te hian politics lama an hotute thu an awih ta mah mah niin a lang ta tlat mai a. Hei hian Mizoram Police hmai a timawk mek a, hetianga thil a kal chhoh zel chuan mipuiin Police kan chhuanna, uniform ha kan zahna leh anmahni kan ngaihsanna hi namen lovin a tlahniam ngei ang. Police hi thuawih tur an nih laiin dan kalha thuawih tur an ni lova, chung lama an pute thu thu ringawta awm tur an ni hek lo. Dan kengkawha humhimtu (custodian of law) an nih avangin dan humhalha kenkawh chu an hna ber a ni a, pute hlauh avanga thil dik lo an tih hian pawi a khawih thui thei dawn khawp mai.

Tun hnaia thil lungchhiatthlak tak tak thlengte khan zahna ruamah min hruai lut hlawm awm e. Dan (law) lal lovin thuneitute an lal ta lutuk a, “Dan mitah mitin an intluktlang," (Everyone is equal in the eye of the law) tih chu hnuchhawn thil a lo chang zo ta! Dikna chu kawng sirah a let reng a, dan hnuaia kan dikna leh chanvo humhalh tuma beitu chu khawvar lam arsi ang pharh an ni a, social media lama kan pawr peih ang hian a tak taka beih a, sik tawh chu si tlat leh teirei peih kan tlem avang hian kan ram hruaitute hian, mihring dikna leh chanvo bakah an zahawmna hi an palzut ta mah mah a, chutianga mihring dikna leh chanvo an palzutna kawngah chuan uicho rual bauh din zawh loh nia insawi saipui kal lai hian dan dinglai a pal tliak hmawk hmawk a ni ber e.

Chief Minister vengtuten an pu leh a ṭhuihruaite chuanna lirthei inzuia inpelhtir mai loh chhuanlamin lirthei khalhtu pakhat chu na takin kut an thlak a, hun rei tak damdawi inah enkawl a ni a. A pain Police hnenah report-in FIR a theh lut a. A tuartu hriat lohvin thupha chawiin an lo chingfel a, a tuartu ber Police-in an nghaisak nia sawi Pu Lalbiakzuala leh a nupui erawh chuan hei hi vawiin thlengin an la pawm lo niin an sawi a. Mahse, chuti chung chuan he thubuai hi a tira chhui thuak bak chu chhui zui a ni ta lo va, FIR theh luh behchhan hian thubuai ziah luh a ni ta hek lo. Hemi chungchangah hian IGP Pu Zorammawia chuan, khatia Pu Lalbiakzuala pa leh pute hnena thupha chawina cheng sing nga an pek hnu leh damdawi lam inenkawlna senso tum chungchang nena an inrem takah kha chuan, FIR kha hnuhdawh niah an ngai tih sawiin, Pu Lalbiakzuala pa khan hnuhdawh anga ngaih tur a nih thuin a chhang niin a sawi a. Chumi hnuah Central YMA hnuaia ruihhlo dotu pawl chuan Treasury Square-ah mi pakhat kut an thlak leh a. Ani hi Central YMA office-ah hruaiin zan khaw tairek thleng an hreng a. FIR theh luh ni mah se thubuai ziah luh a ni ta bik lo. Hei hi Central YMA hruaitute nena inbiaa an inrem tak vang nia sawi a ni. Kan Police hotute hian cognizable offence an tih mai, miin lungawi lohna (criminal complaint) a theh luha thubuai lo ziah luh nghal tur chi ni sia vuaicha taka thiltih a, a hnua ziah luh loh leh chhui zui lohva dah hi dan palzutna chi khatah an ngai lem lo em ni dawn ni?

Supreme Court Constitutional Bench-in Lalita Kumari vs. Govt. of U.P [W.P.(Crl) No; 68/2008] thubuaia thutlukna a siamah khan, Police-in FIR an dawna cognizable offence a lan chuan CrPC section 154-na tlawhchhanin thubuai an ziak lut ngei ngei tur a nih thu leh, Police ni lo lo chhuitir pawh phal a nih loh thu chiang takin a chuang a. Pu Lalbiakzuala kutthlak a nih dan kha na taka hliam tuar a nih avangin Indian Penal Code (IPC) hnuaiah cognizable offence chiang tak a ni a. Chuti chung si a; khatianga Police hotute nena a chhungte lam inbe rema lo tihzuzi mai kha inrem leh inngaihdam avanga thubuai tihtawp theih chi (compoundable case)-ah lo chuan a thiang lo va, ram dan leh court sang ber thutlukna palzutna chiang tak a ni.

A pawi ber chu khatiang khan kha thubuai pahnihah khan thil a kaltlang a nih vaih chuan an laka thubuai ziah ve theih loh, man theih loh leh hrem theih loh an awm bik dawn tihna a ni dawn – he kan Zoramah hian. Chu chuan a hrin tur chu thuneitu leh mi zahawm leh hlauhawmten dan pawisak lohna an nei tur hi a ni. Mipui mimir leh pawla mi pawimawh ve lo chu kan ekcheh ṭhut ngawt ngawt ang a, dan hnuaia intluktlanna awm lohna ramah chuan kan chep em em mai dawn a ni. Hrem theih leh theih lohvah kan inthliar phuk dawn a nih chuan kan ram hi a la hrehawm ngawt ang.

Chumi a thlen lohna tur chuan kan Police-te hian ṭan an lak a ngai a. Thil dik lo leh dan kalh a nih chuan an hotute thu hnialin, “Ni love, ka pu. Hei chu dan kalh a ni,” an ti ngam tur a ni. Chutianga an ti ngam lo zel dawn a, politics lama an pute’n tihtur an tih apiang a kawi-a-ngila an zawm ngawt zel dawn nih chuan Police awm a ṭul lo vang a, court a awm a ṭul hek lo vang a: duh leh SRS ang chi kutah hian dan kenkawh hna hi kan pe mai zawk dawn em ni ang? Police te u, dan kengkawhtu leh humhimtu tur in nih hi hre thar leh teh u.