Guest writer
HC Vanlalruata
NLUP KUT
Kumin chu kum 2011 aṭanga hman ṭan, “Kuthnathawktute Ni,” hmang lovin, "NLUP KUT," hman a ni a. Kuthnathawktute Ni kha tuna sorkarna chelhtu Congress party-te’n kum 2008 Assembly inthlanpuia tihpuitlin an tiam, NLUP a taka kalpui (launch) ni-ah kum 2011 khan hman ṭan a ni a. Vawi khat chu sorkarin a theihnghilh a; vawi khat leh chu a theihnghilh deuh nain AMFU lamin hman an tum tih an hria a, an hrechhuak leh a an hmang leh ta nia sawi a ni. NLUP a taka hman ni, “Kuthnathawktute Ni,” tia vuah tak hi kuminah chuan an theihnghilh vang ni lovin, NLUP Kut hman a nih tho dawn avangin a hrangin an hmang ta lo niin an sawi.
Sorkar thil chhinchhiah dan leh hotute sawi dan chuan, kum 2011 January ni 14 aṭanga tun thleng hian Department 8-in an buaipui a, chu’ngte chu: “Line Department,” tiin an vuah. A tirah chhungkaw 1,20,000 chu NLUP sum chhawr ṭangkai tura thlan an ni a, a hnuah chhungkaw 15,000 tih belh turin thutlukna siam a ni leh a. Chuti chuan a hlawkpuitu chhungkua chu a vaiin 1,35,000 tura ngaih a ni ta a nih chu. Chhungkaw tin hi cheng nuai khat bawr vel dawng tura ngaih an ni a. Mizorama mihring leh chhungkaw awmzat aṭanga chhut chuan a tam tham hle. Awmze nei tham fe awm chu a ni. March ni 6-a he Kut hawn ni khan NLUP Implementing Board chairman Pu J.H. Roṭhuama khan NLUP-in a tuam tawh chhungkua bakah kuminah hian, Assembly bial tinah chhungkaw 400 ṭheuh an thlang leh dawn niin a sawi bawk.
Sorkar enkawl NLUP website (nlup.mizoram.gov.in)-in a tarlan dan chuan, he ruahmanna atana sum hman tur hi kum 2010 August thla khan Prime Minister Dr. Manmohan Singh hova Cabinet Committee on Economic Affairs (CCEA) ṭhukhawm chuan cheng vaibelchhe 2,873 leh nuai 13 hman a rawn phalsak a. A hmanna tur duan fel a ni a, sorkar laipuiin a tum tur chu cheng vaibelchhe 2,526 leh nuai 98 a nih laiin a ṭanpui tur kuthnathawktute tum/ thawh ve tur chu cheng vaibelchhe 346 leh nuai 15 a ni. NLUP dawngtute hian a taka pawisa faia thawh lovin a thain (in the form of physical labour) an thawh ve dawn nia sawi a ni.
NLUP thiltum bul ber (ultimate objective) hi website-a an tarlan ang chuan a’n ṭha mai mai khawp a. "Mizoram mipui zawng zawng hlim tak, intodelh leh hlawk taka awm a, boruak ṭha tak hnuaia mihringte leh nungchate intibuai hauh lova an khawsak tlanna tur a ni a, ramngaw leh nungcha hrang hrang awmna ram hausa dinin khawvel boruak lum zel dona kawngah pawh a thawh hlawk hle dawn a ni. Hun lo kal tur thlira a tum pakhat chu, Kyoto Protocol zulzuia boruak ṭha siam kawngah NLUP-in a thawh hlawk dawn avangin, 'Carbon financing,' an tih mai hnuaiah sum hnar ṭha tak a hlawh chhuak thei dawn a. Hemi atan hian India sorkar kalpui mek, 'Green Programme,' nena inzawm tura ṭan lak mek a ni,” tih a ni.
A tum tlangpui (main aims and objectives) pawh hetiang hi a ni: 1. Kuthnathawktu (lo, ram huan siama eizawng), Mizoram mipui hmun lia ṭhena hmun thum deuhthawte ram tichhetu leh hlawk si lo, tlangram thlawhhma siam titawp tura hip nan sum chhenfakawm tham tak thawk chhuak thei tura ruahman. 2. Khawpuia awm mi retheite chu eizawnna ngelnghet nei thei tura thil siam chhuahna leh sawngbawlna bakah sumdawnna tenau dinsak. 3. Sorkar laipui ruahmanna Centrally Sponsored Scheme (CSS) sum ṭha zawka hman theihna atana NLUP nena pawh pawlh. 4. Ram bua titui thar leha ramngaw siam belh leh tura lo leh huan ngelnghet neih. 5. Ramngaw leh nungchate humhalh tura kawng hrang hranga ṭan lak a, ruahtui dawnna tizauva sih leh leihnuai tui tihpun a, nungcha humhalhna atan leh sa lama intodelhna atana ran leh ar vulh uar te a ni.
NLUP a taka an tih tan ṭirh khan (kum 1985-92 vela kalpui hmasak phawt a ni a) Lungsen Rural Development Block-ah hma an la hmasa ber a. State pumah ti lovin RD block thlan bikah an kalpui ṭhin. Khatih lai khan keini SENHRI (kartin chhuak) chanchinbu enkawltute kha kum 1994 khan a hmun ngeiah kan va kal a. Khaw engemawzat kan tlawh hnuah a hlawhtlinna kha za zela 5 (5%) a tling lova kan rin thu, khatih laia Rural Development Minister kha kan hrilh a. Ani chuan za zela 60-70 vela hlawhtlinga an ngaih thu min hrilh thung. A hnua Economics and Statistics Department mi thiamten an va zir chian khan za zela 3 bawr vel hlawhtling chauh angin an ngai ni tain ka hria. Kha zir chianna (survey) kha sorkarin a pawm ta em tih erawh chu hriat zui a ni lo.
NLUP tichhuaktu Congress party hruaitute ngei hian tunhma lama an kalpui danah fuh chiah lo leh fel lo a tam thu hi an sawi chhuak zauh zauhvva. Chutiang a nih avang chuan ṭha zawk leh mipui leh tunlai dinhmun milin an her rem hret hret zel niin an sawi. Hei hi a nih chuan, kum 2011 January ni 14 aṭanga an kalpui ṭan hi chu a ziktluak vek a nih loh pawhin ziaawm tawh tak tura ngaihsak theih a ni ang. A ni chiah ta em tih erawh chu kan hre mek a, kan la hre dawn chauh niin a lang bawk.
NLUP avang hian tlangram lo neih zat a zim ta a, chutih laiin buh leh bal thar erawh chu a pung niin kan ram hruaituten an sawi ṭhin a. Mahse, kum tina Budget pharh ruala pharh ve ṭhin Economic Survey-ah chuan Mizoram pum sum thawh chhuah, “Gross State Domestic Product," atana kuthnathawktute (agriculture and allied sector) thawhchhuah hi a ngai reng a nih loh pawhin a tlem zawngin a kal a. Chhungkaw nuai khat sing thum sangnga an tuam tawh tih hi a dik chuan kan ramah hian engemaw thil inthlak nasa tak a lang tawh tur a ni a. Kelkang vanglai ang chauhvin engmah kan nunah hmuh tur a la awm chuang si lo chu a nih hi.
Chutah le, Assembly inthlan kumah, "Kuthnathawktute Ni," aiah, "NLUP Kut," chu an han huaihawt ta a. Chhungkaw 1,35,000 tuam si kha Assembly Annexe building-a lirthei dahna-a leng tawk lek an ni ta mai a. Thil man tlawm deuh phei chu an lei/hralh zo ta zung zung mai a ni awm e. An Kut hmanna hmunin a zo lo nge ni, sorkar thuchhuahin a sawi dan chuan hetah hian dawr 100 vel hawn a ni a. Khaw’nge a dang 1,34,900 te kha an awm tih mai tur a ni a. Chu mai a la ni lo, dawr 100 bawr vel hawng zingah khan NLUP sum cheng khat pawh dawng lo, an sawm avanga tel ve an awm nual a. Chhingchhip khuaa meihawl tui siamtute leh Mission Organic Mizoram te ang kha NLUP sum dawng lova tel ve an ni a. “Min sawm sia kan tel ve," tiin an dawr tlawhtu chanchinbumite an hrilh. NLUP sum dawng ve zingah pawh sum an dawn hmaa lo hlawhtling tawh an tam hle, a bikin puantah te leh chow siamtute kha a ṭhen phei chu NLUP awm hma daih 1980-a bul lo ṭan tawhte an ni.
NLUP Kut kha chhimtu an tlem ang tih hlauvin rorellai party block hrang hrangin an intlawh chhawk niin ṭhenkhat phei chuan an sawi a, awih tur leh awih loh tur pawh hriat a har ta. Hei erawh hi chu a chiang - NLUP hnuaia vawk note leh ar note sem ni leh a tuk chho velah hian vawkte leh arte man tlawm te tea lei tur a awm ṭhin tih hi. Kum 1994-a Lungsen khuaa kan va kal khan NLUP sum an dawn tlai chuan tu pa mah mahni ina chaw ei duh an awm mang lo va, hotel-ah an ei vek tih leh tape recorder an khai haw chuah chuah tihte an sawi kan va hria a. Mit ngeia kan hmuh erawh chu NLUP sum lak chhuahna bu te kha mi hausa hnenah dahkhamin, mi awmtheiten hlawkna umin an lo leisak ṭhin.