RAM HRUAI DIK LO

America leilung ngei a firfiaka chêt thawhtu al-Qaeda ho humtu Afghanistan-a Taliban sorkar tuk dawltu United States sorkar sipaite chuan kum 20 zet a chenchilh hnu-ah he ram hi a chhuahsan ta mek a. An ruahman lawk aia thla khat leh a chanve a hma-ah an chhuahsan a ngai ta a ni. Tun dinhmunah hian sipai 4,000 bawr vel an la awm chungin sawisel pawh an hlawh hle. US President kal chhuak ta Donald Trump ruahman dan phei chuan kumin kum chawhma lama an sipaite hi hnuhdawh vek tur a ni.

September thla tâwpa US sipaite hnuhdawh vek hi President thar Joe Biden (Joseph Robinette Biden Jr.) ruahmanna thar a ni a. Mahse, rin aiin thil a inlumlet chak. August ni 15-ah chuan Taliban ralhratho hian Afghanistan khawpui lian zawng an lak hnu-ah an khawpui ber leh sorkar ṭhuthmun Kabul khawpui chu an la ta mai a. Hemi lo hre lawk hian an ram President Ashraf Ghani chuan President chenna in tlanchhiatsanin ram dangah a thlawk lut a. US sipaite’n an la awp rih Kabul ṭumhmun tih loh chu Taliban-ho hian an la nghal vek a ni.

Nasa taka sawisêlna karah President Biden chuan US-in Afghanistan chhuahsan a tum chhan hi a sawifiah a. Afghanistan rama an sipaite dah belh emaw dah chhunzawm zêl emaw chu thil awmze nei tawh hauh lo a ni a ti a. “Afghanistan ram hruaitu politician-te chu an tlâwm a, an ram an tlanchhiatsan a. An sipaite lah chu an kulcho dêr a, hmun ṭhenkhatah phei chuan an tihtur leh mawhphurhna ber raldo chu an hlamchhiah hmiah mai a ni,” a ti a ni.

Afghan sipaite ṭanpuina atân US dollar trillion (maktaduai vawi 3 a inpuntir chhawng) zet America sorkârin sêng mahse, an ram leh hnam hmabak atana do tura paukhauhna chu pek theih a ni lo, a ti a. Afghan sipaite’n an ram leh hnam tâna an do duh loh lai a, an do ai do a, America sipai nunna chân chu thil dik a ni thei lo a ti tawl mai a ni. US-in kum 20 kalta a Taliban-ho awp Afghanistan a runna chhan chu he ram din emaw mipui sorkarna tundin emaw a nih loh thu Biden chuan a sawi a. Firfiakte’n America leilung an rawn beih leh tawh lohna tura tih a ni a ti.

“Kumin June thla a Ghani nen hmaichhan a kan inhmuh leh July thla a biakhlatna hmanga kan inbiak khân chiang takin thil kan sawi dûn a. US sipaite hnuhdawh hnu a tualchhung indona lo awm tur atana Afghanistan inpuahchah dân tur kan sawi a ni. Afghan sorkarin tihtak zeta mipui rawng a bâwl theihna atan chuan eirûkna umbo leh Afghan ram hruaitute an inpumkhat a pawi­mawh­zia thu kan sawi a. Heng zawng zawng hi engmah an ti zui ta lo a ni,” tiin President Biden chuan a sawi.

Muslim firfiak pawlin Afghanistan sorkar an paihthlâk awlsam dân kan ziah duahna chhan chu eng dang ni lovin ram hruaitute’n ram an hmangaih lohva, ram an hruai dan dik loh avanga ram a tlukchhiat dan entirna hnai vai ber a nih vâng mai a ni. Iran lal (Shah Mohammad Reza Pahlavi) paihthla a Muslim hruaitu firfiakte’n he ram an awp zui dante, Cuba a Fulgencio Batista Y Zaldivar sorkar hlemhle lutuk Fidel Castro leh Che Guevara te hovin an paihthlak dante leh a dang zawng zawng kan sawi sêng lovang.

Africa khawmualpui a ni emaw, South America leh America ram laili (central America) a sorkar hlem­hle tak tak, ‘banana republic’ an tih maite sorkar inthlak a, an inpaih­thlak tawn sek dan phei khu chu zahpuiawm a tling a. Kan naupan lai khan Rome leh lalram (kingdom/ empire) ropui tak tak an tlûkchhiat chhan chu nuam an chen nasat lutuk vang a ni tih min hrilh ṭhin a. Chutiang chiah chu ‘banana republic’ an tih maite dinhmun kha a ni. Sorkar ngelnghet a awm thei lova, an inpaihthla tawn sek a, thuneihna changtu apiangin eirûk kha hna berah an neih a ni.

‘Banana republic’ an tihte reng reng hi chu an rama hruaitu apiang, an ram sum lakluh theihna (entir na’n - balhla emaw fu emaw) behchhan a an inchhek-arbawm a, lal chhungkua leh sorkar a thuneihna chelhtu leh a thei apiangin mimal leh chhungkaw hlawkna atâna an hmanna ram a ni a. Sorkar ramte, sorkar enkawl thilsiamchhuahnate leh sorkar thil rêng rêng kha thuneihna chelhtu apiang khan anmahni mimal thil (private property) ang maiin an chên hmiah hmiah mai a ni. Chutianga eirukna a hluar ṭhin em avang chuan sorkar paihthlak a awlsam a, mimal lal hrawt, khauh eltianga mipui hrâwm a awpbet hreh lote’n remchângah an la chawk a ni.

Afghanistan, Iraq leh khawvel ram engemawzât hi chhan hrang hrang avângin United Nations leh US bakah ram hausate’n an ṭanpuiin, sum leh pai tam tham tak sengin an enkawl ṭhin a. A ṭhen chu an rama khawkhêng emaw, hripui lêng leh khuarêl/ mihring siamchawp chhiatna vang emaw tualchhung indona avanga tuartu nunaute pual emaw te-in ṭanpuina (relief/ aid) pek an ni ṭhin. Ramdang ṭanpuina sum lo lût hi a mamawhtu an mipuite hnen thleng lovin ram ṭhenkhatah chuan an sorkar thuneihna changtute’n an fanghma no ei hmak hmak mai ṭhin a ni tih kan hria. Hetiang ram leh hnam hi chu an hruaitute avangin an tluchhe zel zawng a nih hi.

Ram ṭhenkhat hruaitute chuan khawvel bank zawng zawnga thurûk zêp thei bera ngaih, Swiss bank-ah an ram sum an chheprelh nasa hle a. An ram leh mipuite chhûn pachanga rawkin, eirûk sum an khawlkhawmte chu Swiss bank hrang hrangah an dah a. An rorel dan dik loh leh eirûk nasat luat avanga mipuiin emaw helhovin emaw an paihthlak thulha dam chhunga anmahni leh an chhungte nuamsa taka an khawsak theihna tur khawpa tam an chheprelh ṭhin a ni. Chutianga ti ṭhin chu India ram politician leh mihausa dang dang zingah pawh an awm an ti.

Hman deuh tawhah khan kan Mizo ukil hlun Pu R. Thangkanglova hian PWD EE hna hi thlatin Rs 5,000 chawi a a thawh duh thu chanchinbu-ah a puang a, kha kha chhanglettu an awm lovin ka hria. Kha khan kan ram dinhmun hi a tilang chiang khawp a sin. Kan duh emaw duh lo emaw India rama rambung khat kan ni a, special category state kan nih avangte, India sorkar leh MNF rammute inremna thuthlung avângte-in state puitling kan nih hnu-ah pawh kan sum indaih lohna tam ber chu sorkar laipui-in min hnawhkhah sak a ni.

Ṭhenkhat duhthawh deuhvin ‘chawmhlawm state’ ti a min sawiin kan rilru a na a ni mai thei e. Mipuite hi kawrkilh pakhat emaw alu kan lei pawha chhiah chawi kan nih ve miau avangin kan thawhchhuah aṭanga chhiah (income tax) chawi ni lo mah ila, chawmhlawm chu kan ni ve chiah lova, state sorkar erawh hi chu sorkar laipui chawmhlawm a ni chiang khawp mai. GST hmanga chhiah pêng tam ber an khaikhawm hnu hian kalphung a inthlak ta a, chuti chung chuan Mizoram sorkar sum ruahman (budget) a za zela 90 hi chu sorkar laipui rawn tumsak a ni hrim hrim tih hi zep rual a ni lo.

Kum tinin sum ruahman kan nei ve ziah a, kumin sorkar kum kal lai-ah pawh cheng vaibelchhe 11,148 leh nuai 89 zet ruahman a ni a. Delhi khawpui veng pakhata mihring chêng pawh zat lo mihring awmna Mizoram tan chuan tam tham tak tih loh rual a ni lo. Mahse, Afghanistan leh khawvel ram ṭhenkhat ‘banana republic’ an tih maite ang bawkin kan sum ruahman hi kan hmang ṭha lova, hman pêlhê leh eirûk riral bakah ṭul hauh lova hman a tam avangin Silchar kawngpui a pin apianga phi ruai reng mai kan la ni tih hi pawm a ngai.

Kan sum ruahman hlawm lian tak mai hi sorkar hnathawk hlawh leh sorkar inrelbawlna senso (establishment costs) ah a kal ral a. A bik takin sorkar lirthei kawl phate’n a enkawlna senso an ren lo em em a, sorkar hnathawhna atân ni lo, mimal thilah an hmang pelhe nasa hle. Chubakah lirthei enkawlna, siamṭhatna leh a tui (fuel) hman manah dik lo takin cheng vaibelchhe têl a ral a. Sorkar thila inhmuhkhawm ilova ei leh in senso ngawt pawh hi ui-awm tham a tling. Hlawh ṭha tak neite’n mipui mimir nunphung nena tehkhin a sum an hman dân hi chu nawmchenna diktak a ni.

Hmasawnna hnathawhna tûr bik atana sum ruahman hi a tam lo hle chungin diktaka hman chu ni se tun ang mai mai ngawt hi kan ram hmelhmang a ni tawh lovang tih a chiang. Contract thawktute’n an hlawkna tur ngaihtuah luat avanga thuneitute nena hnungthak inhiahtawna an hnathawh chhia nghawnga mihring nunna hlu tak chan an awm pawhin dan hmanga hrem an awm ngai lova, mirethei ar ru erawh chu hrem satliah lova tlangchil hlum an awm thung. Mirethei dawmkânna tur sum ruahman eiru ngam ngat hi kohhran rawngbawltu pawh an awm tho mai.

Mipa leh hmeichhia an chesual lai kan hmuh loh pawh a; a a hmeichhe dul aṭanga kan chiang ang deuh hian kan Minister/ MLA-te kum 5 chhunga an hausakna leh thil neih za zela 300 vela pung ṭhinte hian an dinhmun an chelh chhunga an thiltih dân a phawrh mualpho a. Kan sorkar official lian, engineer leh department a thawk dangte hnathawh chhe lutuk kan hmuh reng lai a, an in leh lo ṭha lutuk kan hmuh hian thil awmdan chu kan hrethiam ve vek mai. Power and Electricity department a thawk engineer ina lenluh nikhua a inverter lo awm tuar han hmuh ngawt pawh hian an hna ber an thawh ṭhat lem lohzia an inhre ru ve reng ti a lang mai.

Kum 2001 September ni 11-a World Trade Centre tihchhiat a nih avanga khatihlai a Afghanistan rama sorkarna chelhtu Taliban kaihhruai sorkar (al-Qaeda ho khawitu) US-in a run hnu leh, mipui thlan sorkar dingte dinhmun aṭang hian inenlet a zir tur kan ngah hle mai. Tun ang renga kan kal chuan India sorkarin kumtina kan budget-a sum min pek a tam poh leh a nihna tura hman lohva riral a tam ve dawn tihna a ni a. Kan insiamṭhat loh phawt chuan he ram leh hnam hmabak hi a thim hle a. Eiru thei leh sorkar sum khawih chingpen theite pawh hian, Mizo hnam a chhiat chuan, an chhe ve tho tho dâwn tih hi hre chiang hlê teh se.