Guest writer
HC Vanlalruata
RAMRI BUAI
Mizoram leh Assam hian ramri buai kan nei rei ta hle mai a, kum 1972 a UT kan nih a Assam sorkar hnuai aṭanga kan indan aṭang khan ramri buai hi kan nei tan tiin a sawi theih ang a. Chutih laiin Bengal Eastern Frontier Regulations, 1873 thlawhchhan a kum 1875-a British sorkar a Governor-in-Council in thu a chhuah kha, Lushai Hills leh Cachar ramri atana Mizote’n an pawm laiin kum 1933 a Assam Chief Secretary-in Lushai Hills leh Cachar ramri atana thuchhuah a siam kha, Assam sorkarin a pawm zawk avangin hemi hma, Mizoram ni ta pawh Assam state hnuaia district pakhat a nih lai pawh khan ramri buai kan nei tawh a tih theih ang chu.
Pu Thanglâwta (fam), Mission Veng khan kum 1987-88 khan khatihlaia Chief Minister Pu Laldenga kha tawiawmin, Guwahati-ah Assam Chief Minister Prafulla Kumar Mahanta leh a thawhpui minister-te nen an inkawm a. Hemi tum hian Pu Laldenga hian Assam aṭanga indang an nih avangin, Mizoram tan chu Assam chu nu leh pa ang a nih thute, Mizo hnam dânah chuan an fate an indan tirin nu leh pa-in duhsak takin an thlah thin tihte a sawi niin Pu Thanglawta khan min hrilh chhâwng leh a. Assam minister pakhat chuan Barak lui ruam lam chu Assamese pawh awm lem lohna, Bangladesh aṭanga lo lutte’n an luah ram a nih avangin, nakinah chuan UT hran pêk an nih a rin thu leh chumi avang chuan an ui vak lo ni a ngaih theihin a sawi a. Mizoram hruaitute chu an duh ang taka ramri an rin sak chuan an duh aia zau neiin an buai zawk palh ang tih an hlauhthawnpui thu a sawi chhuak a ni.
Hemi tuma an inkawm dan a sawi chhawn lehna-ah Pu Lâwta chuan Mizoram lamin, kan ram chin kan hauh hi nei ta tak tak ila hnamdang, Mizo ni lo kan rût teuh ang a, inthlannaah a tam na ná nà chuan vote an ngah ang a, Mizote tan a tha lo zawk thei dawn ni a an ngaih thu, Assam minister hian a sawi tum chu a ni awm e. Hman deuh khan ramri depa awm pa pakhat chuan ngaihdan mak ka tih deuh (a hnu-ah chuan mak ta tih tak vak loh) hi a phawrh a. Mizoram dep, Cachar leh Hailakandi district chhunga Bengali awmte khuan Mizorama beh hi an pawiti lo ni mai lovin, an chák zawk a a ngaih thu a sawi a. A chhan chu an sum hmuhna ber chu Mizote an ni a, Mizorama lut tura Inner Line Permit (ILP) neih a tul avang hian harsatna an tâwk a, Mizoram chhunga rin luh an nih erawh chuan ILP ngai tawh lovin duhtawkin an sumdawngin hna an thawk thei tawh dawn a ni, a ti.
Engpawh nisela, Assam a district ni thin indang ta, Mizoram, Nagaland leh Meghalaya state-te hian Assam nen hian ramri buai kan nei vek a, Assam aṭanga indang hmasa apiangin ramri buai an nei rei a, a chhuak tlai deuhvin ramri buai an neihna a la rei lo deuh ni maiin a lang. Assam leh Nagaland ramri buai-ah chuan tharúm thawhna leh silai puah phah hialna pawh a thleng fo tawh a, Meghalaya nena an ramri buaiah pawh chutiang deuhva tharum thawhna chu a chhuak fo tawh. Mizoram leh Assam ramri buai-ah hi chuan buaina lian tham tak a la awm lem lo zawk niin a lang a, state Police-te an inkah ém pawh a la thleng lo. Hetiang a nih avang hian Mizoram leh Assam ramri buai hi a nêp bik tihna chu a ni hauh chuang lo thung.
Hman deuh khan Mizoram ramri hi a taka leilunga rin (ground demarcation) a la awm loh thu hi Assembly zawhna chhanna-ah tarlan a ni a. Tun thleng hian ramri rin fel hi a la awm lo niin a lang. Sawi tawh angin Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 tlawhchhan a kum 1875-a Inner Line (British awp ram aṭanga Lusei ho ram ‘Lushai country’ an tih mai a luh phal loh chin an bithliah) kha a hnu-ah Mizoram leh Cachar ramri-ah hruaitu hmasate khan an pawm niin a lang a. Chu chu tunhnai-ah khan Mizoram Council of Minister thukhâwm khan an pawm zui thu an puang leh mai niin a lang bawk.
Ramri hi a tak a teh a rin (ground demarcation) a la awm lova, ngaihruat rin ang deuhva kalpui a ni a. Rîn awm chhun chu British in India a awp hunlai daih a inner line an tihchianna ramri lungphunte kha a ni mai àwm e. Mizote tanchhan chu district council hunlaiin helai Inner Line Reserved Forest chhunga Cachar Forest Division lamin chhiah an lakkhâwm za zela 70 kha Mizo district council hnenah an chhung thin tih a ni. Chutiang chu a nih avangin UT a Mizoram hlankai a nih a, Assam aṭanga a indan dawn khan ramri chin tarlan-ah chuan, (North Eastern Areas Reorgainsation Act, 1971) Mizoram UT ramri chu Mizo district ramri kha a ni ang, tih a ni tawp a. Kum 1987-a state puitling a Mizoram hlankai a nih dawn pawh khan, UT ramri kha Mizoram state ramri chu a ni ang tih a ni leh mai a. A hmuna ramri chin teh leh rin a awm lo hrim hrim a ni.
Hei hi thil awmdan a nih avangin Assam leh Mizoram inkâr ramri hi chuti mai a chinfel chi a ni dawnin a lang lova. Buai rau rauvah hian ramri buai hi thil chinfel harsa ber pawh a ni ve hrim hrim bawk. India leh Pakistan inthen dan an la pawm lohzia chu India ram lem (map) leh Pakistan map en kawp hian a chiang hle a. Pakistan ram chhung china awm Kashmir chu India chuan Pakistan Occupied Kashmir (POK) an la ti reng a, chutiang zelin Pakistan chan Punjab te pawh. Tuna ramri anga an neih ‘Line of Control’ pawh hi pawm lovin hei aia thûk hi an hauh ve ve a ni. China pawh hian NEFA ni thin Arunachal Pradesh hi a ramchhûnga awmah a ngai a, kum 1914-a British sorkar hotu pakhat Henry McMahon-a’n Tibet leh India hmarchhak ramri atana a rin, ‘McMahon Line’ an tih tak mai khi ramri diktakah a pawm thei lo. Chutiang bawkin kum 1962 a ram pahnih an indo hnu-a Kashmir lam ramri ang renga an rin ‘Line of Actual Control’ an tih pawh hi an lungawina zân lo ve ve a la ni tho zu nia!
Kan hruaitu thenkhat hian Mizoram leh Cachar ramri lung (boundary pillar) hi a thlang deuh fé-ah an zu sawn tawh niin an sawi a. Kan Mizo driver hmasate phei kha chuan Silchar khawchhung thlengin an zu phur thla tawh thin àwm e. Mahse, Mizoram a zau phah tak awm kan la hre rih lo. Ramri buai chungchangah chuan ‘document’ neih thatte hi a pawimawhin a tangkai hle-in a rinawm a, chutih rualin ramri buai hrim hrim hi thil chinfel awlsam tak chu a ni lo tih hriat a tha hle. A chingfeltu turin sorkar laipui hian ‘Boundary Commission’ pawh din raw sek sek, a thuremna kha a khawi zawk zawk pawhin kan pawm chuan loh chuan ramri buai a chingfel chuangin a rinawm loh.
Court meuh pawhin thutlûkna siam mah sela, politician leh political party-te’n vote hmuh theih na’n a ngai a mipui-ah pawm lo tura an fuih reng chhung chuan, ramri buai khan tawp hun tak tak a nei thei lovang. India ram hmun danga state ramri buaite leh keini buai dan hi a la hrang leh a. Anni chu ramri an rin dawnin a ram hausa lai leh thawkchhuak tamte awmna lai inchuhin an innawr thin a. Keini-ah chuan chutiang ngaihtuahna chu a awm pha tehchiam lova, hnam inchimral theihna leh hnamdang, kan hnam ziarâng, nunphung leh sakhaw inpersan daihte nena ramri intâwm kan nih avangin a dinhmun a dang daih a, kan fimkhur zual pawh a ngai a ni.
Ram inchuhna-ah hian a pawimawh ber chu a taka luah hi a ni fo. Mizote hi pi leh pu aṭanga tlângchhipa awm chi, khaw lum tuar thei lo leh a zo apiang bawh kan ni a. Assam leh Tripura nena kan inrina bial lamah pawh, ram nei ngei pawhin a taka luah peih lovin a tam ber chuan helai vela awm, hnamdangte kha an ram luahtirin an leilet leh sangha dilte an enkawl tir a. An buhpui leh sangha tharchhuah an insem leh mai a. Mizovin a taka an luah peih miau loh avangin hun a lo rei a, a luah rengtu na ná nà chuan an nei zawk leh mai thin.
Assam nena kan ramri buai hi a fel mai dawn lo tih hre chiang ila. Roréllai/sorkar apiangin buaina chhuak lo tura ven ngar ngar an duh ang a, eptu lam apiangin ramri chingfel thei lo leh duh lovah sorkar dinglai an puh zel ang a. Zirlai pawlte pawhin engemaw buaipui tur (issue) an neih vak loh chuan an sawi chhuak thar leh thin ang. Hei hi kan kumkhaw lo kal tawh dan a ni a, kan thlah thut ngawtin a rinawm loh. A pawimawh berah chuan kan ram hi kan humhalh dawn chuan, kan awmchilh a ngai a, kan rahna chin ni satliah lo, kan awmchilh tlat chin chu kan ram a ni ang a. Kan awm peih lohna leh duh lohna hmun leh ram chu hauh chiam mah ila, hauh leh ta neih theih loh chin a la awm ngei ang. Chuvangin chutiang zawng chuan ngaihtuahna kan sèn a ngai tawh a - Aizawl aṭanga sawifel mai chi a ni lo tih kan hriat a hun ta hle a ni.