RAMRI

Buaina leh inhnialna a awm hi chuan thu inchuh a awm tihna a ni ngei ngei a, pawm dan a inang lo a ni ziah bawk. Chuvangin Assam leh Mizoram ramri buai pawh hi ngaih dan leh pawm dan inan loh vang tih loh rual a ni lo. Mizote chuan kan lal leh pasalṭhaten an lo sah zauh a nih bakah, British-in India ram hmun dang a awp lai - Mizoram erawh chu lal hrang hrang awp, British-in a la awp loh a ni a. Kum 1873 khan Bengal Eastern Frontier Regulation hi British sorkar khan a siam a, Lushai ram an tih mai kha va luh phal loh tur an tih zingah kum 1874 khan telhin, kum 1875 khan tuna Mizoram kan tih tak luh phal lohna chin chu hriattirna chhuahin an siam ta a nih kha.

Hemi chungchang hi a hre deuh ṭhenkhatin an sawi dan chuan, Mizote kha hnam kawlhsen leh ralhrat tak an nih bakah tukdawl loh an la nih avangin Kumpinu (British) sorkar khan British-India ram a awp chhunga mite chu an sahim zawk nan Lushai rama luh kha an khapsak a. Tuna Aizawl Tuivamita awm, tunhmaa Aizawl district Bawrhsap office-a sorkar thil chhinchhiahna (Records) vawn hna rei tak lo thawk tawh Upa C. Lalchawimawia chuan, Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 tlawh chhana June ni 24, 1875-a Assam Chief Commissioner-in Cachar ramri a siam chu a chiang hle a, hei hi Mizoram leh Cachar ramria pawm reng a ni a ti.

Chutih laiin kum 1930 khan ramri tihdanglam rawtna a awm a, a hnu kum thumnaah tihdanglam a ni ta a. Assam sorkar Chief Secretary W.A. Cosgrave chuan hriattirna chhuahin Cachar leh Mizoram (Lushai Hills district) ramri thar a tarlang a. Hei hi Assam sorkar thuchhuah (Gazette)-ah March ni 15, 1933 khan tih chhuah a ni. Helaiah hi inhnialna awm thei tak a ni awm e. British sorkarin a ram luah chin leh Mizote awmna ram inkar rin felna atan Inner Line a siam a, khatih lai khan British sorkar tan chuan Cachar lam kha rin chhung zawk, Inner Line a nih laiin Lushai Hills district lam dep rin kha chu anni tan chuan rin pawn zawk (outer line) ni awm tak a ni a. Mahse, kum 1933-a an hriattirna chhuahah hi chuan Mizoram lam dep hi Inner Line an ti ta tlat niin ṭhenkhat chuan an sawi.

Kan hriat thiam theih dan tur chuan British khua leh tui (subject) ten mi kawlhsen Lusei ho tia an hriatte chenna an tlawh khapna leh a ti luite hremna siam a nih rualin, chumi pelh phal loh chin ramri ang reng siam kha a ni a. Chutah chuan hmun zau ang reng tak an valh a, tunlaia a hre chiang intiten an sawi dan chuan, kaltlang phal loh hi ramri rin mai ni lovin rin pawn leh rin chhung zawk bithliah a ni a. He hian a huam chhung hi mel 509 bial nia sawi a ni a. (Mel 5 hi kilometer 8 vela ngaih a ni) Hei hi a pawimawh dan a namen lo hle.

Lushai /Mizo District Council hun laia sorkar hna lo thawk tawhte chuan khatih lai khan Assam sorkar hnuaiah awm ni mah se, Inner Line Reserved Forest aṭanga chhiah (royalty) an lak hi Lushai Hills district council/Mizo District Council hnenah za zela 70 an pe ṭhin niin an sawi a, za zela 30 chu an senso phuhruk nan leh ngaw enkawlna senso atan an hmang ve niin a sawi. District Council khan helai Inner Line Reserved Forest enkawl tur hian Forest lam officer an nei lo va, an tlin loh avangin Cachar DFO enkawl tura dah mai niin an sawi bawk. Upa C. Lalchawimawia lehkha vawn ṭhat pakhatah chuan, Assam sorkara Tribal Areas department changtu Secretary, R.V. Subrahmanian chuan Lushai Hills bawrhsap hnenah October ni 3, 1963 khan lehkha thawnin, helai ramngaw humhalh chhunga chengte leiman leh chhiah chu District Council sumbawma dah lut turin a hriattir a ni.

Eng pawh ni se, hetiang hi lehkha pawimawh tam tak a awm tura ngaih a ni a, chu’ngte chu sorkar kutah a awm tura ngaih a ni bawk. Khawvel pum huap Indopui te pawh hi dawhkana chin fel leh tho a nih ṭhin avangin ramri buaite pawh hi a tawpkhawkah chuan dawhkan kila sawiho hnua chinfel a ngai leh dawn tho tho. Boundary Commission te pawh sorkar laipuiin rawn din se la, leilunga teh (ground demarcation) te pawh tih ni dawn se la kan ṭanchhan tinghet turin eng ang lehkha pawimawh nge phawrh tur kan neih tih kha a pawimawh ber fo dawn a. Chumi piah lamah chuan politics thila tih tak takna (political will) a pawimawh bawk ang.

MZP-in Zophai lamah a ni emaw, Vairengte lamah a ni emaw, eng ang hming pawh vuahin in zu sa ṭhin mah sela, chu chu ramri kan inchuh chinfelna a ni lo. Ramri buai hi natna angin sawi ta i la, ramri lung (boundary pillar) phawi leh phun sawn te, mahni ram hauhna atana in sak leh thil dang dang tihte hi a ṭha teh meuh mai; mahse, a damna leh damdawi a ni lo va, a natna lo lan chhuahna (symptom) ang chauh a ni.

Ramri buaiah chuan ram hauh nan tharum thawh pawh a awm ṭhin a, hei pawh hi a ṭul thui hle a, buai chinfelna erawh a ni pha lo. Hetiang lam kan sawi hian Assam leh Nagaland ram inchuh chungchang kan sawi lar viau ṭhin a, tumruhna leh tih tak takna hi chu a pawimawh reng mai a; mahse, tunlai hun, kan kawtkaia court rorelna hun hnaih a nih tawh hnu hi chuan ṭan chhan tur leh ṭan chhan tichiangtu lehkha pawimawh hum hi a pawimawh ṭhin.

Tunhnaia state pahnih chief secretary inbia khan engmah an puak chhuah vak a rinawm loh sa a, hmana chief secretary ve ve inbiaknaah pawh khan engmah an ang vak lo. Inbiakna hmasaa an thu khel han en khan Assam lam chief secretary thusawi a tam em em ringawt mai a nih kha. Tun ṭuma inbiaknaah pawh hian Mizoram lam hi kan inbuatsaih ṭha tawk lo tih a lang leh ṭhin. Inbuatsaihna kal mekah lah chuan an thiam dan chhun pangngai angin chief minister berin tlawmngai pawlte thil a sawipui leh ta ringawt a nih hi. Thil hi a tak taka tih a hun tawh a. Chuti a nih loh chuan Zophai hming kha Bengali ṭawngin an lo thlak ti vel mai maiin kan hawi mawl leh ngei ngei ang.

Hmanah chief secretary inbiak hnua chief minister pahnih inbe tur ṭhulh a lo ni tawh a, a chhan chu eng pawh ni se. Tunah hi chuan political level-a chinfel a ṭul a nih pawhin tih tak zeta ṭan lak a ngai ta. Ṭha taka inbuatsaih a ṭul a, chutih rual chuan kan ram chin nia kan pawm humhalh turin zirlai pawl kan ring ngawt tur a ni lo va, sorkar hian hetiang atana hlawh neia a rawih Police te pawh tirin a hmun an luah ve mai tur a ni. Chuti chung chuan inbiakna pawh kan nei ang. Kan rama pawi em em ṭhin chu sorkar a mutthluk rei avanga dan kengkawhtu tura danin a ruat ni lote an chet chhuah a ṭul fo ṭhin hi a ni. Mawhphurhna nei, mawhphurhna hlen tuma hlen ṭhin sorkar neih hun a nghahhlelhawmna a zual leh ṭhin. Mahni ram leilung humhalha humhim tur chuan tharum a ṭul thei a, innawr a ṭul thei a, a pawimawh ber erawh chu ṭan chhan tur fel tak neih a ni. Chumi atan chuan inbuatsaihna ṭha kan neih a pawimawh leh ang.