Guest writer
HC Vanlalruata
ENDIK RÜNPUI
Health department hotute chuan Aizawl leh a chhehvela hri kai leh kai lo endik runpui (mass sample test) an kalpui mekah, August thla tawp thleng khan sample 97,372 endik a nih tawh thu leh hri kai 2,917 hmuh chhuah a nih tawh thu a sawi a, endik tawh zawng zawng zinga hri kai zat hi 2.99% an ni. Health department-a Integrated Disease Surveillance Program hotupa Dr Pachuau Lalmalsawma chuan, a bik taka mipui náwlpui Covid-19 hri an kai leh kai loh endik runpui hi, Sorkar inhawnna leh ruahmanna fel tak bakah, kiltin atanga tul a hriatna avanga kalpui a ni tih sawiin, a hautakna chu awm bawk mahse, a hlâwkna hi endik runpui neihna hmun apiangah hri kai hmuhchhuah a ni, a ti.
Aizawl Municipal Corporation (AMC) huamchhung a veng 62 leh AMC area pâwnlamah khaw 13, a vaiin veng/khua 75 ah hri kai endik runpui hi neih a ni tawh tih sawiin, Dr. Pachuau Lalmalsawma chuan endik runpui tangkaina chu heng hri kai hmuhchhuah mi 2,917 te hi a hranpa a in endik tir lem lo turte an ni ber a; hmuhchhuah ni ta lo se hri kai an nih inhre miah lovin, zalen takin lo thehdarh ta se, tun ai hian kan dinhmun hi a chhe lehzual dawn a ni, a ti.
Sorkar laipui lam atangin state tinte Covid-19 hri kai leh kai lo, endik tam tur a infuih leh ngenna dawn a ni thin a, mipui náwlpui a endik tamna hmunah hri kai lo tam tak hmuhchhuah a nih thin avangin, hri kai leh kai lo endikna a hri kai zat (test positivity rate - TPR) pawhin a tlákhniam phah a; khawtlâng dinhmun a tilang thin bawk tih a sawi a ni.
Endik runpui kalpuina a hri kai lo anga hmuhchhuahte khuahkhirh an nih loh vanga Covid darh anga sawi a awm tih sawiin, endik runpui hi neih ni ta lo se, veng leh khaw hrang hranga hri kai hmuhchhuah mi 3,000 deuhthaw te hian zalen takin an thehdarh zawk ngei ang tih sawiin, Dr. Pachuau Lalmalsawma chuan Mass Testing neih a nih avangin anni hi dah hran nghal niin an contact, kai palh theih a awm ho, hri kai lo anga endikna khâwlin a hmuhte thlenga khunghrang a, hri an kai leh kai loh endik an ni chho zel hi a hlâwk hle zawk a ni a ti a. A hlàwp a hri endik runpui kalpui hi thawklehkhat a veng leh khua a COVID-19 rehna damdawi a ni kher lo tih sawiin, a zia-awmna tura hmalakna bul tanna chauh a ni tih a sawi bawk.
Hri kai leh kai lo endik runpui kalpui hi kan lo rawt tam ve tawh viau mai a. Chutichung chuan thuneihna engmah nei lo, damdawi lam zirna nei bawk si lo, ṭhahnemngaih avang liau liau chauh leh mipui tawrhna bakah hri darh nasa lutuk tur ven kawnga sorkar hnena thurâwn lo pe ve mai chauh kan nih avangin, ziah leh sawi bak tih theih engmah kan nei lo. Chuti chung chuan kan bengchheng zui ve reng a. Tuna endik runpui kalpui a lo ni ta hi a lawm ber te zing ami kan ni awm e.
Khatianga rawtna kan siam hnu deuh fé-ah khan an han kalpui ṭan dawn chauh tihin, an rin aiin hri kai an hmuchhuak tam ta a. Chuvang chuan nikhat bak kalpui lovin an titawp leh nghal ta kha a ni a. Sorkara thuneihna sang chelh, damdawi thiamna lamah pawh specialist ni bawk si khan, an chhunzawm loh chhan chu hri kai hmuhchhuah, enkawlna tur hmunte leh a enkawltu turte’n an zo dawn lova an hriat vang tih ang zawng deuh khan a rawn sawi ta mauh mai kha a ni a. Sipai bang ve lo pawh kan bo ta map mai.
Medical science zir ve hauh lo kan ni chungin, hripui lèn hnu hian World Health Organisation (WHO) te, United States leh South Korea a Centers for Disease Control and Prevention (CDC) te leh Indian Council for Medical Research (ICMR) bakah Ministry of Health & Family Welfare (MoHFW) thupuan leh ngaihdan chhawpchhuahte kan lo chhiar ve zel a. Chuta tang chuan chak taka hri kai leh kai lo endik kalpui (aggressive testing) leh endik runpui ang chi hi an rawt na viau hlawm a, hri danna pek tam an ngai pawimawh hle bawk.
Nikuma hripui len ṭantirh hun lai kha chuan (zép nak emaw) a tu-a-mah khan he hripui zeizia hi an la hrechiang lova, an zir chho zel kha a ni a. Rinthu leh enchhin lam pawh an uar vek a, tumah dem theih a ni lo. Mahse, a hnu lamah kha chuan zirchiangtute’n a zeizia an hrechiang tulh tulh a, a insiam danglam (mutate) dan leh he hri aṭang veka chi dang (variant) insiam dan thlengin an hre fu tawh – hei chu inkai a awlsam bik a, hei chu a thawk na bik tih leh, naupang lam a luhchilh zual bik tih thlengin. Chuti chung chuan kumin April thla bawr chho aṭanga hripui léng thawh hnihna a rawn chét takah khan, kan lo la inpuahchahin kan lo la inring reng reng lo tih a lang chiang ta a nih kha.
A hmasa berah chuan kumkhat zet Mizorama hri a lèn tawh hnu, khawvel pum huap leh ram changkang bakah India mithiamte ngei pawhin a ziaráng an hriat tawh viau hnu khan, kan sorkar hi hriléng thawh hnihna hmachhawn tur hian a inpeih tawk lova, a inpuahchahna phei chu sawi tham a awm meuh lo. Nikum chawhma lama ruãibut taka kan medical college neih chhun (Zoram Medical College) an chei chûk chûk a, Dedicated Covid Hospital atana an siam tak bak kha a dang pakhatmah kan la neih belh ta lova, hriléng thawh hnihna-in a namén lova min nuai chhoh mek lai pawhin siam belh tumna àwm thâwm kan hre chuang lo.
Chu ai chuan Covid-19 hri kaite enkawlna hmun hi chi hrang hrangin ṭhen a ni a. Dedicated Covid Health Centre (DCHC) hi tunhnai té tak takah khan tlem siam a ni a, chu ai chuan a taka sorkar sum sen lem lohna Covid Care Centre (CCC/3C) leh Community Covid Care Centre/4C) te hi kan uar leh hman rim ber an ni a. ZMC hi chu a tira hri kai tawh phawt mai ambulance chung vir leh ri ruai ruai hmanga hruai a dah ṭhinna ni ṭhin kha, tunah chuan hri kai na-zual leh na vak lo, mahse ngaih pawimawhte dahna atan bika serhhran a ni ta ni àwm tak a ni.
Hri kai zinga upa lam, natna benvawn nei leh khawsik sâng bâkah, harsatna nei zualte chuan ZMC-a dah hi an duhthlan ber niin a lang a. Enkawlna hmun dang hi chu an hrechiang vak lem lo a ni mai thei. Health department hotute’n an sawi dan chuan, August thla laihàwl vel khan ZMC hi a tâwt nêp deuhva, mahse, tunhnai hapta hnih vel aṭang khan damlo dah luh an pung a, Covid Ward bakah ICU pawh an khat leh deuh reng tawh a ni.
DCHC hi New Capital Complex-a MRB building-ah khum 50 siam a ni a, Kulikawn damdawiinah khum 40 siam a ni bawk a. Hemi pahnih pawh hi a khat deuh reng mai an ti. CCC hi a awm nual a, mahse tun anga hri kai tih lang chhuak lo (asymptomatic) chen a kan dah luh chiam chiam hi chuan buaina zakhua a ni leh mai dawn a. CCCC te hi chu khawtlâng/kohhran lam inhawn dan a zirin siam zung zung a harsa lem lo na-in, hritlâng deuh dek dek tawh, engmah harsatna pawh nei lem lo zawng zawng kan dah zel chuan kan la buai viau tho ang. Chuvangin in lama inenkawl a inkhunghran (home isolation) te hi chhungkaw dinhmun zirin uar a pawimawh hle a ni.
ZMC ang chi DHC hi siam belh thuai a ngai tawh a, kan siam belh a nih pawhin na zual tak tak chauh enkawlna tura serhhran ni sela, ICU pindan tam tak ruahman a ngai bawk ang. Chumi atan chuan ventilator kan mamawh belhna a sang hle a. Oxygen lamah pawh ṭan lak a ngai nasa hle. DCHC te pawh hi enkawl ngai zual deuh tana serhhran tho a ṭul a. Symptom nei lo leh nei nasa lo tam tak hi chu hritlâng satliah anga palzam tir mai ni se, khunghran an nih kha a tawk viau a ni. CCC leh CCCC-ah pawh hian in lama inenkawl thei lo, an in awmdanin zir lo bawk leh harsatna neite dahna bik chauh atan hman ni sela.
A theih chin chinah home isolation uar hi a ṭul tawh hle. Chuti lo chu kan healthcare system a chaurau nasa mai si a, a zo lo thuai ang a, kan sawp rup mai ang tih a hlauhawm. Hripui kai enkawlna hmun aṭanga chhuahtir dan phung siamthar pawh zawm ve duh lo khaw/veng ṭhenkhat kha chuan an màwlzia, an mawng an hlim mai a ni. Rotekâwla-sepa an sawi ang mai a V/LLTF ṭhenkhat mithiamte leh sorkar duhdan pèl a khauh lutuk lo tumte hian, harsatna lian zawkah min hnûklut dawn tih hi a chiang.
He hri hi mihring leh mihring inkaichhawn a ni a, vawk leh ar aṭang emaw, bungrua emaw, lirthei emaw, chanchinbu aṭang emaw a inkaichhawng hi sawi tur a la awm lo. Nikum lama kan hlau lutukin thil mak tak tak ti a midang harsatna kan siamsak ṭhin ang kha chu kan sim ta viau chungin, ‘Covid appropriate behaviour’ kan tih zawm piahlam a hlauh ngah em em hi chu an la awm tho mai.
Endik rûnpui hi kalpui zel ni se, hri kai lo anga RAgT-in a hmuhte pawh, ni 5 hnu a endik nawn leh hma chuan khunghran rih ni se. Chutianga kan tih chhoh zel chuan rei lote-ah kan zia-awm chho ngeiin a rinawm. Chutih laiin Covid-19 do kawngah hian sorkar hian a ṭul a nih chuan sum a ren loh a pawimawh a, mahse mipui manganna denchhen a sum siam an awm erawh chuan dim hauh thung suh se. Chuti lova mi thilphalte thawhkhâwm leh khawtlâng sum leh thá ringawta innghah hi chu sim a ngai a. Khawtlâng kan tih pawh hi mimal engemawzat awmkhâwm, inkharkhip avanga ei leh bar leh sum leh pai lama nasa taka kan hrék cher tawhte an ni tih hi sorkar hian a hriatchian hle a ngai a ni.