Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR HNA LATU
Tunhnai-ah sorkar hnathawk la tu tur Mizoram Subordinate Service Selection Board (MSSSB) ti a vuah chu din a ni a.Sorkar chuan MPSC in hna a lak thin engemawzat chhuhsakin MPSC hian Group ‘A’ officer chin chauh la tawhin, Group ‘B’ leh a hnuailam hnathawkte chu MSSSB hian a la tawh dawn a ni. MSSB din a nih hma, MPSC thuneihna chhuh then a nih khan, phun ri a nasa viau mai a, a thâwm lah a ring a, thenkhat phei chuan tunhma a Mizorama la thleng ngai reng reng lo leh thil zawng zawng chhe ta vek ang hialah ngaiin an lungawilohna an sawi chhuak a nih kha. Hei hi social media hmanga mitin kan inpawh tak vang leh kan ngaihdan sawi chhuahna hmun tha tak kan neih tak vangte a nih rualin, tam tak chu kan thil hriat a la tlem a, chutih laiin thenkhat hriatrengna a tawi vang a ni ber awm e.
Tunhma chanchin kan sawi chuan, tu party sorkarah pawh hian (a din hnu-ah) MPSC thuneihna hi chhuhsak a ni fo tawh thin a, a tlangpui thu-in sorkarin hna tam tham deuh a lak dawnin a ni thin a. Sorkarna chelhtu party-in an mi duhsakte thunna remcháng kha bawhpelh hlauvin, DP and AR lamin thuchhuah siamin MPSC thuneihna hi hun engemaw chen atan a chhuhsak fova. A tlangpuiin chutianga hna tam tham an lak hnu chuan chutiang hna lak theihna thuneihna chu an hlan let leh mai thin. April ni 30, 1991 a chairman atana IAS officer chawl tawh Pu S.R. Vala ruat a nih aṭang khan, Mizoramin State Public Service Commission hran a nei ve tan a, a thuneihna chhuh then a nih zat erawh chu heti mai chuan sawi chian a har khawp mai.
India Constitution bung 315 aṭanga 323 inkar chho (Part XIV)-ah hian rampum huapa hna latu, Union Public Service Commission (UPSC) leh state sorkar hnathawk tur la tu state public service commission din chungchang hi a inziak a. UPSC hi sorkar laipui kuta din a nih avangin ‘Constitutional body’ a ngaih a ni a, state public service commission-te (MPSC te ang) hi ‘Constitutional body’ an ni lo na a, dân hnuai a dân tlawhchhana din ‘statutory body’ erawh chu an ni a. Thuneihna leh zalenna (autonomy/ independence) sang tak nei tura duan a ni.
Civil service (All India Service kan tih mai) leh sorkar laipui hnuai a hna sang leh pawimawh dang, central service a thawkte la tu leh sorkar hnathawk liante kaisanna chungchang ngaihtuaha sorkar thurâwn petu, UPSC a dinhmun pawimawhah hian political party hruaitu pawimawhte an ruat ngai em ka hre bik lova, internet lam ka’n dap hian an ti ngai lo ni ngei tur a ni, ka zawng hmu zo lo. Hetianga political party hruaitute an dah ngai loh chhan hi, sorkar hna lak kawngah UPSC hi thlei bik nei lo, hna dilte chu eng pawl leh political party mi leh duhsak zawng an nihna avang ni lova, a tling leh tlâk chauh la tura din a nih vang a ni ber ang tih a rinawm. Hetianga ekzam hmanga hna lak ang chi reng rengah hi chuan a dik (fair) tur a nih piahlamah a dik a ni tih a lang bawk tur a ni, an ti kher kher thin zu nia.
Chutiang a nih lai chuan kan State Public Service Commission (MPSC) hi chu sorkar hian a chingphar ta fova. Mizorama sorkarna chelhtu apiang hian hna tam tham deuh lak dawn chuan MPSC thuneihna hi chilpûtin an thlir a, hun rei vak lo chhung (hna tam tham lak chhung) a thuneihna a laksak fo thin. Chu mai a la ni ta lova, political party hruaitu dah an ching bawk pek a. Congress sorkar hmasa lamah khan Assembly Speaker hlui leh Congress party hruaitu ni mek, Dr Kenneth Chawngliana chu MPSC member-ah dah a ni tawh a. Congress hruaitu bawk MLA hlui Pu Andrew Lalherliana Khiangte chu member-ah dahin Chairman a a chawlh hnu-ah rei vak lo Chairman nihna chelhtir a ni bawk.
A hunlai chuan chanchinbu thenkhatah ziahlan a ni a, political party a hruaitu nihna chelh mekte hetianga MPSC a dah an ni hian State Public Service Commission a miin rinna an nghah thinna a tidal ang tiin sawisèlna âw chhuah an awm a, zirlai pawlte’n khatihlai khan an sawisel em tih chu ka hre tawh lo. Chanchinbu lama sawiseltute chuan, rorellai party-in an mi duhsakte sorkar hna a thun an tumna a nih loh vek pawhin chutiang tih tumah chuan ngaitu an awm ang tih a hlawhthawnawm thute, sorkar hna lak chu dik taka tih pawh ni sela thenkhat thinlungah ngaihthat lohna a piang thei mai ang tih hlauh thute pawh ziahlan a ni a. Sorkar lam chuan a thu a zûk lem lo. Dik tak chuan Dr Kenneth Chawngliana leh Pu Andrew Lalherliana te hi thiamna lamah duai lo tak ve ve an ni a, MPSC a ruat an nih laia sawisel an hlawhna chhan kha an lehkha thiamna lam sawihnâwmna a ni lo.
Tuna MSSSB Chairman atan hian sorkar hna aṭanga châwl tawh Pu Lalrammawia chu sorkarin a ruat a, MSU-in an dodal thung a. Mahse, Zirtawpni khan MSU leh MSSSB Chairman te hian inremna an siam ni awmin Vanglaini-ah a lo lang a. Zirlai pawl-in MSSSB Chairman atana Pu Lalrammawia an duh loh chhan hi rorellai MNF party hruaitu a nih vang niin an sawi a. Political party a nihna chelh mekin hetianga sorkar hna lak kawnga thuneihna sang tak dinhmun a chelh hian a thiltih dan a lai tâwk lovang a, party induhsakna rawngkaiin thutlûkna a siam ang tih an hlauh vang niin an sawi. Vanglaini chanchinbu vekin Ningani chhuak a a ziah dan chuan - Lalrammawia chuan, MNF adviser atana an ruatna chu MSSSB Chairman atana ruat a ni dawn tih a hriat hmain a phat thu sawiin, "Party-a nihna pawimawh tak chelh chu ka tih ve chi a ni lo e, tiin MSSSB chairman atana ruat ka nih hma daihin bànna ka thehlut. Party adviser hna ka thawk hman lo," a ti.
A enga pawh ni sela, hna latu tur, damchhung atana mi hmabak tur a chhe zawng emaw a tha zawng emaw a rèl sak a thutlûkna siamtu tur atana kan duh fir deuh deuh hi chu a tul khawp mai. A hma lama kan sawi tak, Congress hunlaia MPSC member/ chairman an ruatte khan dik lo tak leh duhsak zawng nei takin thil an tih awm kan hre lem lo. Chuti chung chung chuan an hna leh thuneihna hi a pawimawh em avangin an dik piahlamah dik tura kan rin mi an nihte pawh hi a tul khawp mai. MPSC chairman hmasa ber Pu SR Vala khan tumah hi duhsakna avanga a lak ring an awm ka ring lova, khatiang mi kha an pawimawh em em a ni.
Mahni han insawi ve ta mai mai ila, MPSC chairman a nih lai khan Pu PC Lawmkunga kha a pisa a tlawh ka rilruk a, a chhan chu Delhi aṭanga inkawmngeih tawh kan ni a. Mahse, a pisa ka luh dawn tepah khan MPSC-in zirtirtu an lak tur zingah ka fanu-in a dil ve tih ka hre chhuak hlauh a. Engmah ka fanu chungchang sawi tum hauh lovin, sawi lo mah ila (ka sawi hauh lovin) miin min lo hmu dik lo theih tih ka hre chhuak a, a hun tawp thleng khan a pisa-ah ka lèn luh loh hlen phah a ni. Ka fanu hi a tling ta bawk si a, ka leng ta lo kha ka tifuh hle a ni. Rinhlelh nih pawh ka duh miau lova, dinhmun pawimawh eltianga awm, Pu Lawmkunga kha mi’n an rinhlelh ka duh na hek lo.
MSSSB atana ruat Pu Lalrammawia hian dik taka thiltih a tum ah lo pawmsak ta ila, MNF party-in hruaitu atana an ruatna pawh a pawm lovah lo ngaihsak ta ila, chuti chung chuan a tha berah chuan political party lama langsar taka inhmang emaw duhsakna dawng emaw ni lo sela chuan duhthusam a la ni cheu mai. Kan MPSC Chairman leh member lo ni tawhte hi an tha the thaw hle mai a, chutih lai chuan roréllai party hruaitu pahnih ruat an ni leh Chief Minister-in mimala a duhsak zawng (a sephung laihpui ti a sawi) ruat ni awm a sawi rik awm khan he Commission zahawm tak, zahawmna hi a tihbawrhbàn a hlauhawm fo thin.
Hetianga kan duh fir em em chhan hi eng dang ni lovin, a thei thei, a thiam thiam, a thluak tha tha, a chhawr nahawm leh ram tana tangkai tur sorkar hna thawk tur thlang chhuak thei tura MPSC leh MSSSB kan beisei vang a ni a. Chu chu kan ram leh sorkar hnungzangruh timawih zâwng ni lova tichaktu tur a ni a. Chumi tluk zeta pawimawh chu kan thalai lehkha zir chhuak tawh leh zir mekte beidawnna, ‘political fitness’ neih loh avanga sorkar hna thawk ve thei lo tura inngaihna, sawipuitu tha neih loh vang leh an thiamna aia duhsakna uchuak pawimawh zawka an hriatna tihkiansak hi a ni. Kan thalaite hi beidawnga kan siam reng chuan kan ram hmabak hi a thim khawp ang a, tharum thawhna leh a chak leh a tam apiang thuneihna ramah kan siam ang tih a hlauhawm takzet ta.
Chutiang chu a nih avangin kan thalai lehkha zir zo tawh leh zir mekte’n an chanvo dik tak an hmuh theihna tur te, kan ram sorkar inrelbáwlna kawngah mi tha sengluta kan ram sorkarin tha leh chak zawka mipui rawng a bawl theihna atan hian, MPSC leh MSSSB hi a pawimawh em em a ni tih hi hriat a tul takzet mai. He commission leh board-a rinna kan nghah ngam tawh loh hunah chuan kan ram chu a chhe hle tawh ang a, kan thalaite hi beidawnna khurah an tlu lut nghet hle ang. Chumi a thlen lohna tur chuan tun aṭang hian sorkar hi fimkhur zual sela, sorkar hna lak reng rengah a dik a duhsak bik awm lova kalpui a nih piah lamah chutiang tak chuan kalpui a ni tih mipuiin an rin ngei theihna tura tan a lak a, thil a tih a ngai a, hei hi a pawimawh em em a ni.